• Euskal federazioak azterlan bat aurkeztu du EAEn buruko osasun arazoak dituzten pertsonen senideen egoeraz ohartarazteko. Txostenak zaintzarekin lotutako erantzukizunek pertsona horien bizi-kalitatean duten eragina jorratzen du, zehazki, familia- eta gizarte-harremanetan, aisialdian, osasun-egoeran eta egoera ekonomikoan.

• María Ángeles Arbaizagoitiak, Buru Osasuna Euskadiko presidenteak, familiei laguntzeko baliabideetan inbertsio handiagoa egitea eskatu du, haiek baitira “zaintza-lan gehienak eta etengabeko laguntza” beren gain hartzen dituztenak.

Buru Osasuna Euskadik, osasun mentaleko arazoak dituzten pertsonak eta euren senideak bateratzen dituzten euskal elkarteen federazioak, inbertsio handiagoa eskatu du buru nahasmenduak dituzten pertsonen familiei laguntzeko politiketan, zaintzaren ardurek dakarten zama arintze aldera. Euskal erakundeak ikerketa bat aurkeztu du gaur Donostian buru osasuneko diagnostikoa duten pertsonen senitartekoek hainbat arlotan bizi dituzten ondorio negatiboak aztertzeko; hain zuzen, familia- eta gizarte-harremanetan, aisialdian eta denbora librean, osasun-egoeran eta egoera ekonomikoan.

Azaroaren 5ean ospatzen den Zaintzaileen Nazioarteko Egunaren harira argitaratutako ikerketaren aurkezpenean, María Ángeles Arbaizagoitia Buru Osasuna Euskadi federazioko presidenteak senideen funtzioa azpimarratu du, “osasun mentaleko arazoak dituzten pertsonen laguntza-zutabe nagusiak” izan ohi baitira. Euskal entitatearen ordezkariak ziurtatu duenez, “sarritan familiak hartzen ditu bere gain zaintza-lan gehienak eta etengabeko laguntza”.

Zaintzak hainbat alderditan du eragina. Zehazki, hamar pertsonatik seik diote beren familia-harremanak mindu egin direla egoeraren ondorioz, eta hamar familiatik hirutan hausturak eta banantzeak gertatu dira. Zaintzaile gehienen kasuan, aisialdiak eta gizarte-harremanek nabarmen egiten dute behera, batez ere emakumeen eta buru nahasmendua duen pertsonarekin bizi diren senideen kasuan.

Beste ardatz garrantzitsu bat osasun-egoerarekin eta ongizate emozionalarekin lotuta dago. Galdetutako hamar pertsonatik ia sei ez daude pozik beren osasun emozionaleko egoerarekin. Gainera, “buru nahasmendua duen pertsona bat zaintzen duten senideen % 12k osasun mentaleko arazoren bat du diagnostikatuta”, adierazi du Irama Vidaurreta EDE Fundazioko ikertzaileak. Ildo beretik, kontsultatutako hamar pertsonatik ia lauk tratamendu bat jarraitzen dute eta/edo laguntza psikologikoa edo farmakologikoa jasotzen dute.

Era berean, zaintzaileen ia erdiek diote estresatuta eta gainez eginda sentitzen direla laguntza hori emateagatik, eta inkestatutako pertsonen % 47,9k osasun-arazo fisikoak izan dituzte senidearekiko duten arduraren ondorioz (energia galtzea, nekea, zorabioak, minak…).

Zaintzak familiarentzat dakarren gainkostu ekonomikoa ere aztertzen du ikerketak. Sendagaien eta espezialisten ordainketa da gastu gehien eragiten diena, baina baita senitartekoak erabiltzen dituen bestelako zerbitzuen ordainketa partekatuak ere. Hain zuzen, gainkostu hori “oztopo bat da pertsona batzuei behar bezalako arreta emateko”. Kontsultatutako pertsonen laurdenek adierazi dute uko egin diotela, noizbait behintzat, senidearentzako tratamenduren bati edo espezialistaren bati, ezin zutelako ordaindu”, adierazi du Vidaurretak.

Familiek aparteko gastuak dituzten arren, zaintza-lanek enplegua eta familia bateragarri egitea zailtzen dute maiz. Egoera horrek lanorduak murriztera edo lanpostuari uko egitera behartzen ditu senide batzuk, eta horrek familiaren diru-sarreren bolumenari eragiten dio. Kontsultatutako bost familiatik batean (% 21,3) gutxienez pertsona batek lanaldia murriztu behar izan du, eta familien % 17,4k lana utzi du zaintzaren ardura bere gain hartzeko. Egoera horrek emakumeei eta senidearekin bizi diren pertsonei eragiten die gehienbat.

Ikerlanak ere aztertu du Buru Osasuna Euskadi federazioko elkarteek zer nolako lana egiten duten familiei dagozkien erantzukizunen eragin negatiboa arintzeko. Zehazki, hamar pertsonatik bederatzi pozik sentitzen dira euskal elkarteek eskaintzen dituzten baliabideekin, eta ulertuta sentitzen direla adierazi dute. Horregatik, María José Cano euskal federazioko gerenteak azpimarratu duenez, “oso garrantzitsua da orotariko arreta-zerbitzuek familiak erakunde hauetara bideratzea, laguntza ugari aurkitu baitituzte bertan”.

Familientzako arreta hobetzeko proposamenak
Buru Osasuna Euskadik familia horien bizi-kalitatea hobetzeko egiten dituen proposamenen artean, atseden hartzeko baliabideak sustatzea nabarmentzen da (aldi baterako egoitza-baliabideak, etxeko laguntza, aisialdia eta denbora librea…), bai eta babes profesionalak handitzea ere. “Beharrezkoa da laguntza profesionalen bidez familia-zainketen zama arintzea eta bizitza independentea sustatzen duten ereduak bultzatzea. Horrek guztiak familien bizi-kalitateari mesede egingo dio “, ziurtatu du Canok.

Eskaera nagusien artean daude, halaber, laguntza ekonomikoak, lana eta familia bateragarri egiteko neurriak eta zaintza-politiketan genero-ikuspegia sartzea, emakumeen eta gizonen arteko erantzukizunen eragina orekatzeko. Buru Osasuna Euskadik, era berean, eskatu du lehen mailako arretatik Osasun Mentaleko Sarera bideratzeko protokoloak berrikustea, zaintzaren ardura duten senideek tratamendu psikologikoa jaso ahal izan dezaten, kasu bakoitzak eskatzen duen intentsitatearekin.

Bestalde, azterlanak familien beharrei erantzuteko eskuragarri dauden baliabideen mapa bat eskaintzen du, baita autonomia, estatu eta nazioarte mailako jardunbide egokien eta ekimen azpimarragarrien katalogo bat ere.

Familien profila
Irama Vidaurretak EAEn buruko osasun arazoak dituzten pertsonen senideen profila zehaztu du, azterlanaren emaitzetan oinarrituz. Inkestak eta senideen eztabaida-taldeetan ardaztutako hausnarketa izan dira ikerketa-metodologiaren zutabe nagusia. Azaldu duenez, zaintzaileen % 80k 50 urte baino gehiago ditu, eta gehienak emakumeak dira, bereziki amak.

Buru Osasuna Euskadik egindako lanaren aurkezpen-jardunaldian, senitartekoek eta profesionalek mahai-inguru bat egin dute, eta hainbat taldetan elkartu dira ondoren gogoeta egin eta ideiak trukatzeko Eusko Jaurlaritzako Osasun Saileko, foru-aldundietako eta Arartekoko ordezkariekin batera.

Arbaizagoitiaren esanetan, buru nahasmendua duten pertsonen bizimodu independenterako eskubidea bermatzeko beharrezkoa da inbertsioak egitea, laguntza-etxebizitzetan eta bizitza autonomoa errazten duten baliabideetan, besteak beste.

Osasun arloan, “giza eskubideen ikuspegia indartu behar da arretan eta tratamenduetan”, Buru Osasuna Euskadiko presidenteak adierazi duenez. “Beharrezkoa da, halaber, osasun mentalarekin loturiko erabakiak aldez aurretik hartzeko aukera bultzatzea, norberak erabaki dezan zer zainketa eta tratamendu mediko jaso nahi dituen etorkizunean”, adierazi du.

Euskal federazioak beste premiazko esku-hartze arlo bat ere aipatu du: buru nahasmenduak prebenitzea eta artatzea haurtzaroan, nerabezaroan eta gaztaroan. “Bereziki garrantzitsua da patologia duala eragin dezaketen adikzioak prebenitzea. Gainera, adikzioek gizarte-bazterketaren arriskua areagotu eta gazteak egoera negatiboetara bultzatu ohi dituzte, baita buru osasunari kalte gehiago eragin ere”, ziurtatu du Arbaizagoitiak.

“Buru osasuna, mundu osasuna. Eskubide unibertsala”

Europako Jauregian burututako ekitaldia bat etorri da Espainiako Buru Osasunaren Konfederazioaren baitan adostutako leloarekin: ‘Buru osasuna, mundu osasuna. Eskubide unibertsala’. Bertan izan dira euskal erakundeetako ordezkariak.

Nerea Melgosak, Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak, Buru Osasuna Euskadi federazioaren lana txalotu du, erakundeen eta elkarte-mugimenduaren arteko koordinazioa errazten duelako. Aditzera eman duenez, “beharrezkoa da buru nahasmenduen estigma ezabatzea, baita prebentzioan, ikerketan eta berrikuntzan inbertitzea ere, teknologia digitaletan eta sendagai berrietan batik bat”. Halaber, “prebentzioaren eta diagnostiko goiztiarraren garrantzia” nabarmendu du.

Arartekoaren ondoko Inés Ibáñez de Maeztuk osasun mentalari arreta hobea emateko eta buru nahasmenduen inguruko estigmarekin amaitzeko apustua egin du. Gogorarazi duenez, gai horiek dagoeneko jasota daude Garapen Jasangarriko Helburuetan eta 2030 Agendan. Euskadiko Herriaren Defentsa Erakundearen ordezkariak adierazi duenez, Buru Osasunaren Nazioarteko Eguna kolektibo horrekiko konpromisoa berresteko aukera paregabea da. Gaineratu duenez, beharrezkoa da buru osasuneko arazoak dituzten pertsonen premia espezifikoei erantzungo dien osasun-estrategia batean sakontzea, eta horrek, besteak beste, laguntza soziosanitarioko zerbitzuak, estigmaren aurkako borroka eta eskola inklusibo eta osasungarriak sustatzea.

Bestalde, Gorka Urtaranek, Arabako Gizarte Politiketako foru diputatuak, gizartea kontzientziatu eta sentsibilizatzeko eta “osasun mentalari buruzko mitoak eraisteko” lanean jarraitzearen alde egin du. Horrez gain, erakunde arabarraren azken jarduketetako batzuk aipatu ditu: adibidez, Arabako Bizimodu Independentearen Ereduan sartzea eta etxez etxeko arretara zuzendutako Etxean Bai Plana garatzea.

Gasteizko lehen alkateorde Beatriz Artolazabalek azpimarratu du osasun mentala lehentasuna dela euskal erakundeen agendan, baita Udalekoan ere. “Buru nahasmenduak isilarazi egin dira eta diagnostikodun pertsonek ez dute bizitza erraza izan, baina errealitate hori aldatzen ari da erakundeon eta Hirugarren Sektore Sozialaren arteko lankidetzari esker”, baieztatu du. “Beharrak amaigabeak dira eta baliabideak mugatuak”, baina, Gasteizko Udaleko ordezkariak adierazi duen bezala, koordinazioari esker, arreta hobetzen joango da eta kolektiboaren behar guztiei erantzun ahal izango zaie.

Gotzone Sagarduy Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak, berriz, “Euskadin egindako bideaz” hausnartzeko aprobetxatu du aukera, eta elkarteen “meritua” aitortu du. “Zuekin ikasten eta elkar ulertzen joan gara, eta familiak eta pertsonak gure politiken erdigune bilakatzea lortu duzue”, adierazi du.

Azken hamarkadetan Euskadin garatutako arreta komunitarioaren eredua nabarmendu du Sagarduyk, eta amaitzear dagoen Osasun Mentaleko Estrategia berria aipatu du. Hainbat arazotan jarriko du arreta: suizidioan, haurren eta nerabeen osasun mentalean, elikadura-portaeraren nahasmenduetan eta patologia dualean, besteak beste. Eusko Jaurlaritza buru osasunaren alde egiten ari den inbertsioa ere nabarmendu du: “baliabide materialak bikoiztu egin dira haur eta gazteen arreta-eremuan”.

Era berean, ekitaldian parte hartu du María Isabel García Peñak, Buru Osasuna Euskadiko Lehen Pertsonako Batzordeko eta Espainiako Osasun Mentaleko Konfederazioko Buru Osasunaren Aldeko Lehen Pertsonan Batzordeko kideak. Azkenik, Belindak mikrofonoa hartu du Asafeseko Erroak programako lagun Eric-ekin grabatu duen bideoklipa aurkezteko.

Ildo beretik, Emakumearen Nazioarteko Eguna dela eta, euskal federazioak buru nahasmendua duten emakumeek sufritzen duten indarkeriari buruz ohartarazi ditu instituzioak, eta egoera horiek prebenitzeko beharrezko neurriak aldarrikatu ditu, Buru Osasuna Euskadik azken urteotan aurkeztutako ikerketetan oinarrituz.

Emakumeen ahalduntzea

Arbaizagoitiak funtsezko alderdiak aipatu ditu, hala nola emakumeen ahalduntzea sustatzeko beharra, gizarteratzeko eta laneratzeko oinarrizkoak diren esparruetan parte har dezaten laguntzeko; batik bat enpleguan eta formakuntzan, emakumeek parte-hartze murriztua baitute arlo horietan. Era berean, genero-ikuspegia arreta-eremu guztietan txertatzearen alde agertu da federazioko arduraduna: gizarte, osasun, enplegu eta indarkeria alorretan, besteak beste.

Kolektibo honen egoeraz kontzientziatzeko, emakume hauei informatzeko eta euren jabekuntza bultzatzeko hainbat sentsibilizazio ekintza burutzen ari da Buru Osasuna Euskadi Facebookeko ‘Mujer y Salud Mental – Emakumea eta Buru Osasuna’ eta Instagrameko ‘Mujer y Salud Mental’ orrialdeetan. Horrez gain, www.emakumeaetaburuosasuna.org webgunea dauka, kontzientziazio eta informazio lana indartzeko. Ekintza horiek Emakundek eta Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako Sailak babesten dituzte.

Bestalde, bai Buru Osasuna Euskadi eta bai bere barne dauden elkarteak buru-belarri ari dira lanean ahalduntzearen alde, emakume taldeak osatuz eta haiei nahiz profesionalei zuzendutako formakuntzak eskainiz. Horrez gain, gizonezkoentzako ikastaroak ere antolatzen dituzte maskulinitate berrien inguruan, eta buru nahasmendua duten emakumeen gizarteratzea sustatzeko ekintzak ere lantzen dituzte. Arabako espetxean dauden emakumeen aldeko jarduerak ere antolatzen ditu euskal federazioak, eta Emakumearen Nazioarteko Egunaren harira, Gasteizko Emakumeen Etxea bisitatuko dute gaur espetxeratutako hainbat emakumek, euren burua ahalduntzeko eskuragarri dituzten baliabideak ezagutzeko.

Emakumearen aurkako Indarkeria Desagerrarazteko Nazioarteko Egunaren harira, indarkeria matxistaren arretarako zerbitzu publikoek buru nahasmendua duten emakumeen berezitasunak aintzat hartzeko beharraz ohartarazi du Buru Osasuna Euskadik, Agifes, Asafes, Asasam eta Avifes elkarteak bateratzen dituen federazioak. Izan ere, emakume horiek bortizkeria matxista jasateko arrisku gehiago dute.

Buru nahasmendua duten emakumeek bi edo lau aldiz arrisku gehiago dute bikotekideak edo bikotekide ohiak eragindako indarkeria jasateko, gainerako emakumeekin alderatuz. Hala adierazten du Buru Osasuna Euskadik egindako ikerlanak. Azterlan horren arabera, gainera, gaixotasun psikiko larria duten emakumeen %80k –noizbait bikote-harremana izan dutenen artean­– jasan du indarkeria psikologikoa, fisikoa edo sexuala helduaroan. Gainera, azterlanak egiaztatu zuenez, buru gaixotasuna duten eta bikotean indarkeria sufritzen ari diren emakumeen %42k ez du egoera indarkeria moduan identifikatzen. Beste datu batzuen artean, buru nahasmendu larria duten emakumeen %26k haurtzaroan bortxakeria sexuala sufritu duela jakinarazi dute, gainerako emakumeen zifraren (%3,5) oso gainetik. Horrez gain, kezkagarria da kasuen erdian psikiatrak ez dituela hauteman pazienteak azken urtean jasotako tratu txarrak.

Testuinguru horretan, indarkeriari modu integralean heltzea eskatzen du Buru Osasuna Euskadik, profesionalen prestakuntza kontuan hartuz, baita biolentzia-kasuen aurrean esku hartzeko eta deribazioak egiteko protokoloak landuz ere. Era berean, emakumeen babeserako baliabideetan kolektibo honetako andreei harrera bermatzea eskatu die euskal federazioak erakunde publikoei.

Sentsibilizazioa

Errealitate horri aurre egiteko burututako ekintzen artean, euskal federazioak bultzatutako Emakumea eta buru osasuna kanpaina dago. Ekimen honen barne dago sentsibilizaziora eta kolektiboaren ahalduntzera bideratutako webgunea, baita Facebookeko eta Instagrameko orriak ere. Sentsibilizazio-ekimena duela zenbait urte abiatu zen eta aurrera jarraitzen du buru nahasmendua duten emakumeak ikusarazi eta eurek jasotzen duten arreta hobetzea helburu duten ekintza berriekin.

Besteak beste, Buru Osasuna Euskadik gaiari buruzko podcast ildo bat estreinatu du. Profesionalei elkarrizketak egin eta lehen pertsonan eskainitako testigantzak jasoko ditu hainbat ataletan, osasun mentalaren eta genero-berdintasunaren inguruan. Lehenengo saioak Buru Osasuna Euskadiko Emakumeen Berdintasunerako arloko emakumeen solasaldia hartzen du. Vicky Pizarro kazetariak Loli Romero, Amaia Santos eta María Isabel García Peña elkarrizketatu ditu, baita federazioko gerente María José Cano ere, indarkeria matxistaren, berdintasunaren eta ahalduntzearen inguruan.

Halaber, Buru Osasuna Euskadiko elkarteetako emakume eta gizonentzako prestakuntza-ekintzak garatzen ari dira, ‘Cambiacuentos’ izenburupean. Ipuin tradizionalek genero-aurreiritziak betikotzen nola lagun dezaketen hausnartzea da ekimen honen helburua. Giro lasai eta gogoetatsuan, bost prestakuntza-tailer garatzen ari dira Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Laudion, eta Arabako Espetxean dauden emakumeentzako tailer bat ere egin da. Ekintza horiek Emakunderen eta Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailaren babesa dute.

Euskal federazioak, gainera, Espainiako Buru Osasunaren konfederazioaren #NosotrasSíContamos kanpainarekin bat egiten du. Egitasmo horren helburua da osasun mentaleko arazoak dituzten emakumeek jasaten duten indarkeria ikusaraztea eta eskubide- eta aukera-berdintasuna aldarrikatzea.

Emakumeenganako indarkeriari buruzko azterlana

Buru Osasuna Euskadik landutako azterlanak azaleratu du indarkeria jasatearen eta osasun mentaleko arazo larria izatearen artean harreman nabarmena dagoela. Horrez gain, ezagutarazi dute indarkeriak eragina izan dezakeela, beste faktore batzuekin batera, buruko osasun arazo larriren bat izateko aukeran. Gainera, ohikoa da aldi berean hainbat indarkeria-mota jasatea.

Zentzu horretan, Buru Osasuna Euskadik gogorarazi du 2017an Eusko Legebiltzarrak buru osasunaren aldeko adierazpen instituzionala onartu zuela euskal federazioaren 30. urteurrenean, talde parlamentario guztien babesarekin. Euskal Ganberak kezka berezia adierazi zuen “genero-indarkeria pairatzen duten eta buru gaixotasuna duten emakumeengatik”. Horregatik, onartutako deklarazioan administrazioei eskatu zien “zain dezatela kolektibo hori” eta “bere beharrei erantzun egokia eman diezaiotela”.

Profesionalak sentsibilizatzeko gida

Buru gaixotasuna duten emakumeekin lan egiten duten profesionalak sentsibilizatzeko gida landu du Buru Osasuna Euskadik. Dokumentu horretan indarkeriaren biktimen eta osasun mentaleko arazoen arteko konexioez ere ohartarazten dute. Zehazki, kasu askotan indarkeria dago patologiaren beraren oinarrian eta, gainera, nahasmendua duten pertsonek arrisku gehiago dute biolentziaren biktima izateko. Gidaliburua lagungarria da indarkeria-egoera horiek detektatzeko gizarte eta osasun zerbitzuetan zein buru gaixotasuna duten pertsonekin lan egiten duten elkarteetan. Tratu txarrak hautemanez gero, nola jokatu jakiteko jarraibideak ere jasotzen ditu dokumentuak.

2030 Agenda

Euskal federazioak, halaber, Eusko Jaurlaritzak 5. Garapen Jasangarriaren Helburuaren inguruan hartutako konpromisoa azpimarratzen du. Helburu horren xedea da genero-berdintasuna lortzea eta emakumeen eta nesken aurkako diskriminazio- eta indarkeria-mota guztiak desagerraraztea. Gainera, 2030 agendaren leloa gogorarazi du (“Ez utzi inor atzean”), plangintzan buru-nahasmendua duten emakumeak ere kontuan har ditzaten.

Agifes (Gipuzkoa), Asafes (Araba), Avifes (Bizkaia) eta Asasam (Aiaraldea) elkarteak biltzen dituen Buru Osasuna Euskadi federazioak haurtzaroan, nerabezaroan eta gaztaroan buru osasuna eta buru nahasmenduen prebentzioa sustatzeko beharraz ohartarazi du. Buru Osasunaren Nazioarteko Eguna dela-eta gaur Bilbon egin den ekitaldi instituzionalean, María Ángeles Arbaizagoitiak, euskal erakundeko presidenteak, jakinarazi du euskal elkarteek “gero eta haur eta gazte gehiagori ematen dietela arreta”.

Lau euskal elkarteetako kideak Bilborock aretoan bildu dira, Eusko Jaurlaritzako, Bizkaiko Foru Aldundiko, Arartekoko eta Bilboko Udaleko ordezkariekin batera, Espainiako Osasun Mentaleko Konfederazioaren aldarrikapenekin bat egiteko. Aurten, haurren eta gazteen osasun mentalean jarri dute arreta, eta prebentzioa nahiz biztanleria-talde horri laguntzeko baliabideak indartzeko beharra nabarmendu dituzte.

Arbaizagoitiak iaz Buru Osasuna Euskadik EAEko haur, nerabe eta gazteen osasun mentalaren inguruan aurkeztutako azterlana aipatu du, zeinak honako gabezia nagusiak jaso zituen: plaza kopuru nahikoa duten osasun-baliabide intentsiborik eza (etxez etxeko arreta edo eguneko ospitaleak lurralde guztietan), larrialdietako ohe kopuru murritza eta adingabe, gazte zein haien familiei laguntza psikologiko egokia emateko beharra, besteak beste.

Bestalde, euskal erakundeak kontsumoen eta adikzioen prebentzioaren alde apustu egitearen garrantzia defendatu du, jarrera horiek buru nahasmenduak ekar baititzakete eta gizarte-bazterketaren arriskua areagotu. Egoera horrek, Arbaizagoitiaren hitzetan, “pertsonaren osasun mentala okertuko luketen hamaika egoera negatibotara eraman lezake gaztea”.

Juan Mari Aburto Bilboko alkateak adierazi du arimaren zauriak gorputzekoak bezain mingarriak eta batzuetan jasanezinagoak direla”. Bestalde, aitortu du, “zorionez, gizarteak nahasmendu horiei buruz duen pertzepzioa erabat aldatu dela azken urteotan”. Hala ere, bere esanetan, “beharrezkoa da enpatian, aniztasunean, tolerantzian, desberdintasunarekiko errespetuan eta abarretan sakontzea”, bizikidetza soziala hobetzeko.

Ines Ibañez de Maestuzek, jarduneko Arartekoak, haurtzaroa eta nerabezaroa funtsezko etapa direla aipatu du, “estres edo ziurgabetasun handiko uneak” gertatzen baitira adin horietan eta horiek denboran zehar eragin negatibo iraunkorrak izan baititzakete. Arartekoaren ordezkariak “2020ko konfinamendu gogorrak haur eta nerabeengan izan duen eragina” gogorarazi du, eta pertsona guztientzat errealitate hobea sortzeko helburu partekatuan aurrera egiten jarraitzearen alde egin du apustu.

José Antonio de la Ricak, Eusko Jaurlaritzako Arreta Soziosanitarioko zuzendariak, adierazi du Osasun Sailak osasun mentaleko arazoekiko aurreiritzi eta jokabide diskriminatzaileak ezabatzeko konpromisoa duela. Berriki sortutako mahai instituzionala aipatu du, estigmaren aurkako borrokan zeresana duten administrazio guztien presentziarekin. “Mahai hau hasiera baino ez da; orain, geure buruari proposatutako erronkaren mailan egotea dagokigu”, baieztatu du.

Bestalde, Sergio Murillo Bizkaiko Foru Aldundiko Gizarte Politiketako diputatuak esan du osasun mentala ez dela “beste batzuen kontua, guztiona baizik. Edonork izan ditzake osasun mentaleko arazoak bizitzako uneren batean”. Horrez gain, Bizkaian duela gutxi zaintzapeko etxebizitza-sarea handitu dela aipatu du. “Hori da eraikitzen jarraitu beharko dugun bidea”, gaineratu du.

Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako sailburuorde Lide Amilibiak, berriz, mahai gainean jarri du Haurrak eta Nerabeak Zaintzeko eta Babesteko Lege berria. Amilibiak adierazi duenez, baliabide berrien beharra aztertzen ari dira, pixkanaka adin-tarte horren arreta-eskaera gero eta handiagoari erantzun ahal izateko.

Buru Osasuna Euskadiren 35. Urteurrena

Euskal federazioaren 35. urteurrena ospatzeko ere balio izan du ekitaldiak. Lau euskal elkarteen ahaleginak batzeko eta kolektiboaren eskubideak defendatzeko helburuarekin sortu zen, eta Arbaizagoitiak duela 45 urte eratzen hasi ziren elkarteen ibilbidea goraipatu nahi izan du. “Hasiera batean familiartekoek bakarrik osatzen zuten mugimendu hartatik hona bide luzea egin dugu, eta gaur egun buru osasunaren arretarako sare zabal eta aditua dugu”.

Osasun Mentalaren Aldeko Lehen Pertsonan Batzordeak eta Espainiako Osasun Mentaleko Konfederazioko Emakumeen Sareak landutako manifestuaren irakurketa egin dute saioan, ‘Eman like buru osasunari. Ongizatean hazteko eskubidearen alde’ lelopean. Aurtengo eslogana Estatuko batzordeak berak aurkeztutako hainbat proposamenen artean aukeratua izan da online bozketa batekin. María Isabel García eta Mikel Merino Buru Osasuna Euskadiko Lehen Pertsonako Batzordeko kideek irakurri zuten manifestua.

Haur eta gazteen beharrak

Halaber, euskal federazioak garatutako ikerketak hezkuntza-unitate terapeutikoen plazak handitzeko eta benetako hezkuntza inklusiborako beharrezko laguntzak eskaintzeko beharra identifikatu zuen. “Arlo sozialetik kasu larriagoetarako egoitza-unitate soziosanitarioak sortzea eskatzen dugu, bai eta buru osasuneko arazoak dituzten gazteentzako egoitza-baliabideak eta bizitza independentea babesteko programak ere”. Mari Ángeles Arbaizagoitiak adierazi duenez, “lanpostuak sustatzea edo enplegu publikoaren eskaintzetan kolektiboarentzako lanpostu espezifikoak gordetzea ere aldarrikatzen dugu, beste desgaitasun batzuekin egiten den moduan”.

Buru Osasuna Euskadik erakundeei eskatzen die buru nahasmenduek eragindako estigmatizazioa aintzat hartu dezatela, buru nahasmendua duten pertsonei nahiz familiei eragiten baitie. Horregatik, Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak estigma desagerrarazteko bultzatutako estrategian inplikatzeko eskatu die erakunde publikoei. Horrek guztiak osasun mentalaz hitz egitea normalizatzen lagunduko du, eta, azken batean, adingabeentzat eta gazteentzat errazagoa izango da laguntza eskatzea beharra dutenean, Arbaizagoitiak jakinarazi duenez.

Arreta behar duten intentsitatearekin emanez gero, haur eta gazteak errekuperatu egin daitezke, eta, hala, beren estigmatizazioa zein familiena saihestuko ditugu”, baieztatu du Buru Osasuna Euskadiko presidenteak.

Euskal federazioak bitarteko baliabideak areagotzeko beharra planteatu du Eusko Legebiltzarrean, hala nola etxez etxeko arreta, eguneko ospitaleak eta tratamendu intentsibo espezializatuko programak, gazteen osasun mentaleko arazoak larriagotu ez daitezen eta ospitaleratzeak ekiditeko.

Buru Osasuna Euskadik ‘Buru Osasun Arazoak EAEko haur, nerabe eta gazteen artean’ txostena aurkeztu zuen astelehenean Eusko Legebiltzarreko Osasun Batzordean. Azterlan horrek jarduera-eremu nagusietan (osasuna, hezkuntza, gizarte-zerbitzuak, justizia, etab.) dauden premia nagusiak antzeman ditu.

Agerraldi osoa

Azterlana kontsultatu

• Buru Osasuna Euskadik, osasun mentaleko arazoak dituzten pertsonen eta senitartekoen euskal elkarteak biltzen dituen federazioak, genero-ikuspegia aldarrikatzen du osasun mentaleko arazoak dituzten emakumeekiko esku-hartzean, eta beharrezkotzat jotzen du beren parte-hartzea bultzatzea funtsezko esparruetan gizarteratzea eta laneratzea lortzeko.

• Era berean, Euskadiko federazioak Emakunderen kanpainarekin bat egin du eta emakumeen gorputzak ez kosifikatzea eskatu du. Izan ere, horrek beren buru osasunean eragiten du, bereziki, adin goiztiarretan elikadura-arazoak dituzten nesken eta nerabeen kasuan.

Buru Osasuna Euskadik, osasun mentaleko arazoak dituzten pertsonen eta senitartekoen euskal elkarteak biltzen dituen federazioak (Agifes, Asafes, Asasam y Avifes), genero-ikuspegia aldarrikatzen du osasun mentaleko arazoak dituzten emakumeekiko esku-hartzean, eta beharrezkotzat jotzen du beren parte-hartzea bultzatzea funtsezko esparruetan gizarteratzea eta laneratzea lortzeko. Mª Ángeles Arbaizagoitia erakundearen presidenteak nabarmendu duenez, “beharrezkoa da genero-ikuspegia sartzea kolektibo horrekin lan egiten duten arreta-eremu guztietan, hala nola, gizartean, osasunean, enpleguan, indarkerian eta abarretan”.

Era berean, Euskadiko federazioak Emakunderen kanpainarekin bat egin du eta emakumeen gorputzak ez kosifikatzea eskatu du. Izan ere, horrek beren buru osasunean eragiten du, bereziki, adin goiztiarretan elikadura-arazoak dituzten nesken eta nerabeen kasuan.

Buru Osasuna Euskadik, halaber, gizartean buru osasun arazoak dituzten emakumeek jasaten duten “diskriminazio anitza” salatzen du, eta beharrezkotzat jotzen du genero-ikuspegia izatea kolektibo horretako emakumeekiko esku-hartzean. Ildo beretik, Emakumeen Nazioarteko Eguna dela eta, Euskadiko federazioak administrazioei ohartarazten die emakume horiek indarkeriaren aurrean duten kalteberatasuna, eta erakundeak egindako ikerketetan azpimarratutako egoera horiek prebenitzeko beharrezko neurri guztiak eskatzen dizkie.

Kolektiboaren jabekuntza

Avifes (Bizkaia), Agifes (Gipuzkoa), Asafes (Araba) eta Asasam (Aiarako bailako, Araba) elkarteak bateratzen dituen federazioak eskatu du buru nahasmendua duten emakumeekin esku-hartzean genero-ikuspegia barneratzeko, gizonezkoekiko parekidetasuna bermatze aldera. Entitate honetako presidente Mª Ángeles Arbaizagoitiak iritzi duenez, “emakume hauek ahalduntzeko ekintzak diseinatu behar dira, euren gizarteratze eta laneratzean funtsezkoak diren arloetan parte har dezaten bultzatzeko”. Esate baterako, lan arloan, heziketa-guneetan eta jarduera okupazionaletan. Horrez gain, “osasun mentaleko arazoa duten amei laguntzeko baliabideak eskatu ditu, amatasun eskubidea beharrezko babesarekin gauzatu dezaten”. 

Emakumeak ahalduntzeko ekintzak

Kolektibo honek pairatzen duen kalteberatasun egoeraz kontzientziatzeko, emakume hauei informatzeko eta euren jabekuntza bultzatzeko hainbat sentsibilizazio ekintza burutzen ari da Buru Osasuna Euskadi Facebookeko ‘Mujer y Salud Mental – Emakumea eta Buru Osasuna’ eta Instagrameko ‘Mujer y Salud Mental’ orrialdeetan. Horrez gain, www.emakumeaetaburuosasuna.org webgunea dauka, kontzientziazio eta informazio lana indartzeko. Ekintza horiek Emakundek eta Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako Sailak babesten dituzte.

Bestalde, bai Buru Osasuna Euskadi eta bai bere barne dauden elkarteak buru-belarri ari dira lanean emakumeak ahalduntzeko taldeko ekintzen eta andreen nahiz profesionalen prestakuntzaren bitartez. Gainera, gizonezkoentzako ikastaroak ere antolatzen ditu maskulinitate berrien inguruan, eta buru nahasmendua duten emakumeen gizarteratzea sustatzeko ekintzak ere lantzen ditu.

Horrela, irudi eta nomenklatura beraren erabilerari esker, buru osasuneko arazoak dituzten pertsonen eta senideen elkarteak bateratzen ditugun federazioen identifikazioa erraztu nahi dugu.

Buru nahasmendua duten emakumeek bi edo lau aldiz arrisku gehiago dute bikotekideak edo bikotekide ohiak eragindako indarkeria jasateko, gainerako emakumeekin alderatuz. Hala adierazten du Fedeafesek egindako ikerlanak. Azterlan horren arabera, gainera, gaixotasun psikiko larria duten emakumeen %80k –noizbait bikote-harremana izan dutenen artean¬– jasan du indarkeria psikologikoa, fisikoa edo sexuala helduaroan. Gainera, azterlanak egiaztatu duenez, buru gaixotasuna duten eta bikotean indarkeria sufritzen ari diren emakumeen %42k ez du egoera indarkeria moduan identifikatzen. Beste datu batzuen artean, buru gaixotasun larria duten emakumeen %26k haurtzaroan bortxakeria sexuala sufritu duela jakinarazi dute, gainerako emakumeen zifraren (%3,5) oso gainetik. Horrez gain, kezkagarria da kasuen erdian psikiatrak ez dituela hauteman pazienteak azken urtean jasotako tratu txarrak.

Testuinguru horretan, indarkeriari modu integralean heltzea eskatzen du Fedeafesek, profesionalen prestakuntza kontuan hartuz, baita biolentzia-kasuen aurrean esku hartzeko eta deribazioak egiteko protokoloak landuz ere. Era berean, emakumeen babeserako baliabideetan kolektibo honetako andreei harrera bermatzea eskatu die euskal federazioak erakunde publikoei.

Sentsibilizazioa

Errealitate horri aurre egiteko burututako ekintzen artean, Fedeafesek bultzatutako Emakumea eta buru osasuna kanpaina dago. Ekimen honen barne dago sentsibilizaziora eta kolektiboaren ahalduntzera bideratutako webgunea, baita Facebookeko eta Instagrameko orriak ere.

Besteak beste, indarkeria matxistari buruzko sentsibilizazio-bideo bat zabaldu du aurten Fedeafesek, gizonei zuzenduz, hausnarketara bultzatu eta inplikazio handiagoa lortzeko indarkeria matxistari aurre egiterako orduan.

Era berean, emakume eta gizonentzako prestakuntza-ekintzak garatzen ari dira, baita profesionalentzat ere. Emakumeei zuzendutako buru osasunari buruzko tailer bat ere egiten ari dira, eta Zaballako espetxean dauden emakumeentzako topaketa bat gauzatuko dute, eskuragarri dituzten baliabideei buruzko informazioa emateko. Ekintza hauek Emakunderen eta Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Sailaren babesa dute.

Fedeafesek, gainera, Espainiako Osasun Mentaleko Konfederazioaren #NosotrasSíContamos kanpainarekin bat egin du, pandemiak osasun mentaleko arazoak dituzten emakumeek jasaten duten indarkerian izan duen eragina ikusaraztea aldarrikatzeko. Ekimen hau Espainiako Osasun Mentaleko Emakumeen Estatuko Sareak bultzatzen du, non Fedeafeseko Emakumeen Berdintasunerako Arloko emakumeek parte hartzen duten. Zentzu horretan, Fedeafesek Emakumeen Estatuko Sarean duen ordezkari María Isabel García Peñaren iritziz, “kasu askotan, osasun mentaleko arazoak dituzten emakumeen independentzia errazteko baliabiderik ez dagoenez (hala nola etxez etxeko edo laneko laguntzak) indarkeria areagotu egin da pandemian zehar”.

Emakumeenganako indarkeriari buruzko azterlana

Fedeafesek landutako eta Emakundek eta Eusko Jaurlaritzako Enplegu eta Gizarte Politiken sailak babestutako azterlanak azaleratu du indarkeria jasatearen eta osasun mentaleko arazo larria izatearen artean harreman nabarmena dagoela. Horrez gain, ezagutarazi dute indarkeriak eragina izan dezakeela, beste faktore batzuekin batera, buruko osasun arazo larriren bat izateko aukeran. Gainera, ohikoa da aldi berean hainbat indarkeria-mota jasatea.

Zentzu horretan, Fedeafesek gogorarazi du 2017an Eusko Legebiltzarrak buru osasunaren aldeko adierazpen instituzionala onartu zuela, talde parlamentario guztien babesarekin. Euskal Ganberak kezka berezia adierazi zuen “genero-indarkeria pairatzen duten eta buru gaixotasuna duten emakumeengatik”. Horregatik, onartutako deklarazioan administrazioei eskatu zien “zain dezatela kolektibo hori” eta “bere beharrei erantzun egokia eman diezaiotela”.

Profesionalak sentsibilizatzeko gida

Buru gaixotasuna duten emakumeekin lan egiten duten profesionalak sentsibilizatzeko gida landu du Fedeafesek. Dokumentu horretan indarkeriaren biktimen eta osasun mentaleko arazoen arteko konexioez ere ohartarazten dute. Zehazki, kasu askotan indarkeria dago patologiaren beraren oinarrian eta, gainera, nahasmendua duten pertsonek arrisku gehiago dute biolentziaren biktima izateko.

Gidaliburua lagungarria da indarkeria-egoera horiek detektatzeko gizarte eta osasun zerbitzuetan zein buru gaixotasuna duten pertsonekin lan egiten duten elkarteetan. Tratu txarrak hautemanez gero, nola jokatu jakiteko jarraibideak ere jasotzen ditu dokumentuak.

Urriaren 18an aurkeztu duen azterlanarekin batera, Fedeafesek jakinarazi du EAEko haur, nerabe eta gazteen buru osasuneko arazoak areagotzen ari direla. Euskal erakundeak, berau osatzen duten elkarteekin batera (Agifes, Asafes, Avifes eta Asasam) landutako txostenak egiaztatu du pandemiak buru nahasmenduak larriagotu egin dituela.

Hain zuzen ere, haur eta gazteen ospitaleratze-unitate batzuetan nerabeen ospitaleratze psikiatrikoak % 50 handitu dira 2020ko lehen bost hilabeteak 2019ko aldi berarekin alderatuz gero, ikerlanaren exekuzio teknikoaz arduratu den EDE Fundazioko Aymar Rubio ikerlariak adierazi duenez.

‘Buru osasun arazoak EAEko haur, nerabe eta gazteen artean. Beharren eta arreta-baliabideen azterketa’ izenburudun azterlanak emandako datu kezkagarrienetako bat elikadura-nahasmenduei dagokiona da: batez ere emakume nerabe eta gazteei eragiten dieten arazo horiek hirukoiztu egin dira konfinamenduaren ondorioz. 2020ko irailetik aurrera, gaixotasun horri lotutako ospitaleratze-eskaera inoiz baino handiagoa izan dela jakinarazi dute osasun-zerbitzuek.

María José Cano Fedeafeseko gerenteak adin txikikoei eta gazteei zuzendutako arretaren jarraitasuna bermatzeko beharra nabarmendu du. Hau da, egoera kritikoetara mugatuko ez den etengabeko arreta eskatzen die osasun-zerbitzuei, eta jokabide-arazoak dituzten adingabe eta gazteentzako euste-baliabideen premia azpimarratu du, bai eta hezkuntza-arloko profesionalei prestakuntza eskaintzeko beharra ere, osasun mentaleko arazoen alerta-zantzuen aurrean modu eraginkorrean erantzun ahal izan dezaten.

“Asko dira hautemandako beharrak eta erronka berriak, eta espero dugu lan honek adingabeei eta gazteei ematen zaien arreta hobetzeari buruz hausnartzeko balio izatea”, adierazi du María Ángeles Arbaizagoitiak, 3.000 familia eta 12.000 pertsona ordezkatzen dituen Fedeafes federazioko presidenteak.

Zifrak

Euskadiko federazioa kezkatuta dago haur eta gazteen buru osasunarekin, eta “arreta handiagoa eta laguntza espezifikoak” behar dituztela adierazi du María José Cano Fedeafeseko gerenteak. Aymar Rubiok ziurtatu duenez, bereziki deigarria da buru osasun zerbitzuak gero eta kontsulta gehiago jasotzen ari direla ikastetxeetatik, 9 urtetik beherako ikasleen arazo psikikoen inguruan.

Bestalde, ikasgeletara itzultzeak antsietate- eta depresio-kasuak areagotzea ekarri du, eta suizidio-tasa da, oraindik ere, biztanleria-talde horren inguruko kezka nagusietako bat, 15-29 urte arteko gazteen heriotza-kausa nagusia baita. Eustaten arabera, 29 urtetik beherako 76 adingabe hil dira 2015 eta 2020 artean Euskadin, buruaz beste eginda.
Europa Biltzar Jauregian egindako ekitaldian, haur eta gazteen buru osasunaren alde esku hartzen duten arlo profesionaletako ordezkariak (osasuna, hezkuntza eta esparru soziala), hirugarren sektorekoak eta erakunde publikoetakoetakoak bildu dira, Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailak diruz lagundutako azterlan horren ondorioak eta proposamenak ezagutzeko.

Marian Olabarrieta Eusko Jaurlaritzako Gizarte Zerbitzuetako zuzendariak Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailak osasun mentalarekin duen konpromisoa azaldu du. “Buru osasuna ezinbesteko eskubidea da, eta benetakoa eta eraginkorra izatea lortu behar dugu”, adierazi du. “Fedeafesekin elkarlanean dihardugu eta hala jarraituko dugu, buru osasuna eta bizi-kalitatea hobetzea xede duten proiektu eta azterlanak bultzatzeko”, baieztatu du. Era berean, txosten berriaren emaitzak eta dokumentuaren erabilgarritasuna azpimarratu ditu: “Erakundeoi lagungarria izango zaigu buru osasunarekin loturiko beharrei gero eta erantzun hobea emango dieten politikak diseinatzen jarraitzeko”.

Osasun Saileko Koordinazio Soziosanitarioko zuzendari José Antonio De la Ricak nabarmendu du gizarteak “erresilientzia eta indar handia” erakutsi dituela pandemiaren aurrean. Halaber, adineko pertsonen eta adingabeen zaurgarritasun egoera aipatu du. De la Ricak jakitera eman duenez, anbulatorioetako kontsultak asko hazi dira, eta haur eta gazte gehiago bideratzen ari dira hezkuntza-sistematik pediatriara. Larrialdi-zerbitzuak baliatzeko maiztasuna ere handitu egin dela ezagutarazi du. Bestalde, adin txikikoen eta gazteen ospitaleratze kopuruak gora egin duela esan du, eta kasuen larritasuna nahiz goiztiartasuna ere areagotu egin direla.

De la Ricak mahai gainean jarri ditu Euskadiko buru osasunaren sareak egindako azken aurrerapausoak, eta adierazi du Eusko Jaurlaritza prest dagoela “gizarteak, zerbitzu soziosanitarioen erabiltzaileek, hezkuntza-esparruak eta abarrek esan beharrekoa entzuteko”. Hala, Fedeafesek egindako lana txalotu du: “Entzuteko eta hausnarketa egiteko gaude hemen”, amaitu du.

Premia nagusiak

Fedeafesen azterlanak adierazten du beharrezkoa dela haur eta gazteei laguntza psikologikoa emateko zerbitzuak eta baliabideak areagotzea. Horretarako, zerbitzu publikoetan psikologiako profesional gehiago behar direla aldarrikatu dute. Gainera, Canok azpimarratu du oso garrantzitsua dela haur eta gazteen psikiatrian eta psikologian espezializatzearen aldeko apustua indartzea; izan ere, arlo hori ez da espezialitate gisa aitortu Estatuan duela gutxira arte, Canok deitoratu duenez.

Euskal federazioak kolektibo horri etengabeko babesa ematea eskatzen du. “Larrialdiko kasuetan artatzen dituzte, baina, ondoren, arretaren jarraitutasuna ez da nahikoa hautemandako premiei erantzuna emateko. “Une oso kritikoetan ez ezik, modu jarraituan behar dute laguntza: bitarteko baliabideak, eguneko ospitaleak hiru lurraldeetan eta dagoeneko dauden baliabideetan plaza gehiago behar dira, baita etxez etxeko laguntza ere”, Canoren hitzetan. Kasu larrietan, egonaldi ertain edo luzeko euste-baliabideen beharra ere antzeman dute.

Hezkuntzaren esparruan, azterlanak erakusten du laguntza espezializatuak behar direla jokabide-arazoak dituzten adingabeentzat, eskola-atzeratasuna saihesteko eta krisi-egoeren aurrean erantzun eraginkorrak izateko. Canok baieztatu duenez, beharrezkoa da “ikasgeletako giro emozionala zaintzea eta irakasleentzako prestakuntza-ekintzak garatzea, adingabeekin enpatia eta eraginkortasun handiagoz jardun dezaten”. Osasun mentalarekin lotutako prebentzio-ekintzak garatzeko premia ere antzeman dute.

Arreta-arlo nagusien artean, patologia duala berariaz jorratzea aipatzen da, bai eta ikasgeletan prestakuntza- eta sentsibilizazio-ekintzak gauzatzea ere, suizidioaren errealitateari aurre egiteko. Halaber, gizarte-zerbitzuetan buru nahasmendua duten gazteentzako baliabide gutxi daudela hauteman dute, eta buru osasuneko elkarteetan gazteentzako aisialdi-programak sortzea proposatu dute.

Familiak

Buru osasuneko arazoak dituzten adingabeen eta gazteen familiek ere laguntza espezifikoak behar dituzte, hala nola laguntza psikologikoa eta terapeutikoa, euren artean buru nahasmendurik agertzea ekiditeko. Eskura dauden baliabideei buruzko informazioa ere helarazi behar zaiela nabarmendu dute.

Familien handicap handienetako bat enplegua eta zaintza-lana uztartzeko zailtasuna da. Azterlanak jasotzen duenaren arabera, normalean, familiek lanpostua utzi behar izaten dute; beren asmo profesionalei amaiera eman edo lanaldi erdiko lana bilatu behar izaten dute, osasun mentaleko arazoak dituzten seme-alabak zaintzeko. Horregatik, “benetako kontziliazio eraginkorra lortu behar da. Premia hori bereziki garrantzitsua da larrialdi-kasuetan edo krisi baten ondoren, gurasoek denboraldi jakin batez beren seme-alabekin egon behar dutenean”, aditzera eman du Canok.
Fedeafesen ikerketak nabarmendu du, gainera, hezkuntza-komunitatearen laguntza eta enpatia garrantzitsuak direla, batzuetan senide horiek guraso txartzat hartzen baitira.

• Buru gaixotasuna duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak `Ez dakit nola esan´ sentsibilizazio-kanpaina abiarazi du, gazteenekin komunikatzeko bideak ezartzeak duen garrantziaz kontzientziatu eta buru nahasmenduak prebenitu eta kudeatzeko helburuarekin.

• Urriaren 10ean ospatzen den Buru Osasunaren Nazioarteko Eguna dela eta, Fedeafesek bat egin du Espainiako Buru Osasunaren konfederazioaren aldarrikapenekin. Osasun mentala pertsona guztien eskubidea dela aldarrikatzen dute, haien egoera pertsonala, ekonomikoa, soziala edo hezkuntza-mailari dagokiona edozein dela ere.

Fedeafesek, buru gaixotasuna duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak, haur, nerabe eta gazteen artean buru osasuna sustatzeko eta nahasmenduak prebenitzeko beharraz ohartarazi du. Erakunde honetako presidente María Ángeles Arbaizagoitiak adierazi duenez, “osasun mentaleko arazoen erdiak 14 urte bete baino lehen hasten dira, eta nahasmenduak gero eta adin txikiagoetan hautematen ari dira; beraz, gaiari seriotasun handiz heldu behar diogu”.

Hain zuzen ere, euskal federazioak azterlan bat aurkeztuko du urriaren 18an, biztanleria-talde horren beharrak eta EAEn dituzten arreta-baliabideak aztertzeko. “Beharrezkoa da baliabide gehiago sortzea eta daudenak egokitzea, osasun mentaleko arazoak dituzten haur, nerabe eta gazteen behar espezifikoei erantzuteko. Arreta behar duten intentsitatearen emanez gero, errekuperatu egin daitezke, eta, hala, beren estigmatizazioa zein familiena saihestuko ditugu”, adierazi du Arbaizagoitiak.

Egoera horri erantzun instituzionala emateaz gain, Fedeafesek uste du oso garrantzitsua dela sentsibilizazio sozialaren alde egitea, zaintzaile eta hezitzaile papera betetzen duten helduek buru osasuneko arazoak prebenitzen lagundu dezaten. Ildo horretatik, euskal federazioak ‘Ez dakit nola esan’ sentsibilizazio-kanpaina jarri du abian, gazteekin komunikatzeko bideak ezartzearen garrantziaz kontzientziatzeko, bizitzako etapa horietan sor daitezkeen sufrimendu psikikoak eta osasun mentaleko arazoak prebenitu eta bideratze aldera.

Fedeafesek beren egoera emozional eta mentala adierazteko zailtasunak erakusten dituzten gazteak protagonista dituzten lau kartel aurkeztu ditu gaur. Irudi horiekin batera doan mezuak pertsona helduek gazteei laguntzeko duten arduraz kontzientziatu nahi du. Horrela, gurasoei eta hezkuntza-eremuko profesionalei beraiekin komunikatzeko bideak bilatzeko eskatzen die.

Sentsibilizazio ekimena datozen hilabeteetan gauzatuko da, eta material infografikoa eta jarraibide profesionalak eskaintzen dituzten bideoak ere izango ditu, helduei adingabeekin eta gazteekin komunikazio eraginkorra izaten laguntzeko.

Fedeafes, buru gaixotasuna duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak, Agifes, Asasam, Asafes eta Avifes elkarteak biltzen dituenak, bat egin du Estatuko elkarte-mugimenduaren aldarrikapenekin, ‘Osasun mentala, beharrezko eskubidea. Bihar zu izan zaitezke’ lelopean. Buru osasuna pertsona guztien eskubidea dela aldarrikatzea da helburua, haien egoera pertsonala, ekonomikoa, soziala eta hezkuntza-mailari dagokiona edozein dela eta.

“Familiak Administrazioaren aurretik joan gara, baliabiderik ez zegoenean laguntza eskainiz, eta beti boluntariotzatik. Erakunde publikoek eskaintzen ez zituzten baliabideak sortu genituen eta erantzukizun publikoko zerbitzuak dira egun”, adierazi du Fedeafeseko arduradunak.

Fedeafeseko presidente Mª Ángeles Arbaizagoitiak Sareen Sarearen aitorpena jaso du gaur, maiatzak 12. Urtero, Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialeko Egunarekin bat ematen duten sariak Euskadi solidarioagoa, kohesionatuagoa eta inklusiboagoa eraikitzen lagundu duten pertsonen lana aitortzen du.

Arbaizagoitiak 36 urte daramatza boluntario gisa. “Bere ibilbide luze eta oparoan erantzun kolektiboak eraiki ditu osasun mentalaren esparruan, eta eredugarria da sektore osoan, bai Araban eta baita Euskadin ere”, azaldu du Sareen Sareko presidente Borja Dovalek. Nabarmen hunkituta, “buru osasuneko arazoak dituzten pertsonentzako baliabideetan gehiago inbertitzeko” eskaera egin du, “giza eskubideen errespetua eta pertsonen bizitza autonomoaren sustapena kontuan hartuta”.

Fedeafeseko ordezkari nagusiak gogora ekarri ditu elkarte mugimenduan emandako lehen urteak, haren seme Txomin gaixotzearekin batera. Duela 30 urte, bere buruaz beste egin zuen semeak, eta Arbaizagoitiak, une gogor haiei aurre eginez, kolektiboaren alde buru-belarri lanean jarraitzea erabaki zuen. “Bidegabekeri izugarria sentitu nuen buru osasuneko arazoa zuten pertsonak alboratzen zirela ikustean. Bakardadera bultzatzen ziren, bizi-proiektu duinik izateko itxaropen guztiak ezabatuta. Egoera horri eta baliabide faltari aurre egiteko, semearen heriotzaren ostean ere pertsona hauen alde lanean jarraitzeko erabakia hartu nuen, buru nahasmendua dutenentzako arreta egokia aldarrikatzeko”, adierazi du.

“Familiak Administrazioaren aurretik joan gara, baliabiderik ez zegoenean laguntza eskainiz, eta beti boluntariotzatik. Erakunde publikoek eskaintzen ez zituzten baliabideak sortu genituen eta erantzukizun publikoko zerbitzuak dira egun”, aipatu du Agifes (Gipuzkoa), Asafes (Araba), Asasam (Aiarako bailara, Araba) eta Avifes (Bizkaia) elkarteak bateratzen dituen federazioko arduradunak.

Youtube bitartez zuzenean emandako ekitaldian, Iñigo Urkullu lehendakariak Mari Ángelesen ibilbidea txalotu eta hirugarren sektore sozialeko erakundeen zeregina azpimarratu du: pertsona bakoitza oinarri hartuta, ongizate kolektiboa eraikitzen laguntzen dutela nabarmendu du, eta aipatu du parte-hartzea bultzatu nahiz eskubide eta erantzukizun publiko partekatuak defendatzen dituztela esku-hartze sozialaren esparruan.

• Azken hilabeteotan areagotu egin dira antsietate eta depresio sintomak emakumeen artean, baita elikadura-portaeraren nahasmenduak ere neska nerabe eta gazteen artean. Azken horien kasuan, hain zuzen, hirukoiztu egin dira arreta-eskaerak pandemiaren une zailenetan, osasun mentaleko zerbitzu espezializatuetako iturriek jakinarazi dutenez

• Buru osasuneko arazoak dituzten emakumeen arretan genero-ikuspegia txertatzea eskatu du Fedeafesek, eta ezinbesteko deritzo emakume hauen parte-hartzea bultzatzea euren gizarteratzean eta laneratzean funtsezkoak diren arloetan.

Pandemiak emakumeen buru osasunean izan duen eraginaz ohartarazi du Fedeafesek, buru nahasmendua duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak, eta ondorioei aurre egiteko baliabide gehiago eskatu ditu. Erakundeko presidente Mª Angeles Arbaizagoitiak aditzera eman du azken hilabeteetan “antsietate eta depresio kasuek nahiz botiken kontsumoak gora egin dutela” eta batik bat neska nerabeei eragiten dieten elikadura-portaeraren nahasmenduak ere hirukoiztu egin direla, osasun mentaleko zerbitzu espezializatuetako iturriek jakinarazi dutenez.

Bestalde, buru osasuneko arazoak dituzten emakumeek gizartean jasaten duten “diskriminazio anizkoitza” salatu du federazioak, eta genero-ikuspegia beharrezkotzat jo du kolektibo honetako emakumeen alde egiten diren esku-hartzeetan. Ildo beretik, Emakumeen Nazioarteko Eguna dela eta, Fedeafesek buru nahasmendua duten andrazkoen zaurgarritasunaz ohartarazi nahi ditu administrazioak, indarkeriaren biktima izateko arrisku handia baitute, buru osasuneko arazorik ez duten emakumeen portzentaiaren nabarmen gainetik. Horrenbestez, egoera horiek ekiditeko neurriak aldarrikatu ditu euskal federazioak, azken urteotan plazaratu dituen azterlanetan aurkeztutako proposamenen harira.

Adierazpena

Estatuko osasun mentaleko konfederazioaren baitan dagoen emakume-sareak adierazpen dokumentua landu du kolektibo honen oinarrizko eskubideak defendatzeko, urratuak izan baitira eguneroko bizitzako arlo anitzetan. Emakume talde horren barne daude Fedeafeseko hainbat ordezkari. Manifestuan jasotako salaketa eta aldarrikapenen artean daude: justizia eskuragarri izatea gizonezkoen baldintza beretan, baita indarkeria matxistarekiko babes- eta harrera-zerbitzuak eskuragai edukitzea ere. Hezkuntza ez sexista ere aldarrikatu dute, eta euren oinarrizko eskubideak eta autonomia errespeta daitezela eskatu dute.

Avifes (Bizkaia), Agifes (Gipuzkoa), Asafes (Araba) eta Asasam (Aiarako bailako, Araba) elkarteak bateratzen dituen federazioak hainbat azterlan gauzatu ditu berdintasunaren, emakumeen aurkako indarkeriaren, bizi-kalitatearen eta enpleguaren inguruan. Ikerlanek agerian jarri dituzten datuen artean, aipagarria da gizonezko nabarmen gehiago iristen direla enpleguarekin loturiko zerbitzu eta baliabideetara, emakumezkoen bikoitza baino gehiago. Eta gizarteratze eta laneratze baliabideetan ere antzeko aldea dago.

Horrez gain, emakumeen eta gizonen arteko parekidetasunaren alde lan egiten duten erakudeei eskatu die kontuan har ditzatela, politika guztietan, buru osasuneko arazoak dituzten emakumeen behar konkretuak, eta baliabide eta zerbitzuak haien egoerari erantzuna eman ahal izateko egokitzea.

Diskriminazio intersekzionala

Halaber, buru osasun arazoa duten emakumeek jasaten duten diskriminazio intersekzioala salatu dute; bereziki, “emakume izateagatik eta buru osasun egoeragatik” pairatzen duten bereizkeria. Zentzu horretan, buru nahasmenduen inguruan eraikitako aurreiritziek “izaki asexuatu edo hipersexual” gisa irudikatzen dituztela adierazi dute. “Adin txikikoak izango bagina bezala tratatzen gaituzte; ama izateko, bikote-harremanean egoteko, heziketa jasotzeko edo egiazko argudioak erabiltzeko ezgai ikusten gaituzte”.

Emakumeak ahalduntzeko ekintzak

Kolektibo honek pairatzen duen kalteberatasun egoeraz kontzientziatzeko, emakume hauei informatzeko eta euren jabekuntza bultzatzeko hainbat sentsibilizazio ekintza burutzen ari da Fedeades Facebookeko ‘Mujer y Salud Mental – Emakumea eta Buru Osasuna’ orrialdean. Horrez gain, www.emakumeaetaburuosasuna.org webgunea dauka, kontzientziazio eta informazio lana indartzeko.

Bestalde, bai Fedeafes eta bai bere barne dauden elkarteak buru-belarri ari dira lanean emakumeak ahalduntzeko taldeko ekintzen eta andreen nahiz profesionalen prestakuntzaren bitartez. Gainera, gizonezkoentzako ikastaroak ere antolatzen ditu maskulinitate berrien inguruan, eta buru nahasmendua duten emakumeen gizarteratzea sustatzeko ekintzak ere lantzen ditu.

Horrez gain, Zaballa espetxearekin kolaboratzen du Fedeafesek, kartzelaratuta dauden emakumeak ahalduntzeko, kolektibo bereziki zaurgarria baita indarkeria nahiz desparekotasun egoeren aurrean. Zentzu horretan, martxoaren 10ean norbere burua zaintzeari eta erresilientziari buruzko tailerra eskainiko du zentroan. Fedeafesek landutako sentsibilizazio-ekintzek Emakunderen eta Eusko Jaurlaritzako Enplegu eta Gizarte Politiken babesa dute.

Buru osasuneko arazoa duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak (Fedeafes) solasaldia egingo du, abenduaren 17an, pandemiak eta urruntze sozialak emakumeen buru osasunean duen eragina aztertzeko. Aurten bizi dugun egoerak zenbateraino erasan gaituen adierazten duten datuak ez ditugu oraindik, baina aipagarria da, Osakidetzaren arabera, emakumeen % 17k antsietate eta depresio sintomak jasaten dituela Euskadin. Gizonezkoen kasuan, berriz, % 9an dago zifra. Hala eta guztiz ere, Fedeafeseko presidente María Ángeles Arbaizagoitiak uste du 2020ko balantzeak datu horien gorakada nabarmena erakutsiko duela.

Mahai-inguru birtuala 16:30etik aurrera egingo da, eta Fedeafesen Youtubeko kanalaren bitartez jarraitu ahal izango da. Interes handiko hizlariek hartuko dute parte ekitaldian: Espido Freire idazle ospetsuak, zeinak depresioa pairatu duen eta nahasmendu horren inguruko ‘De la melancolía’ nobela idatzi duen; Margarita Sáenz Herrero psikiatra eta unibertsitate-irakasleak, ‘Tarhadas’ liburuaren egileak; Fedeafeseko Emakumeen Berdintasunerako Arloko, Asasameko zuzendaritza-batzordeko nahiz Salud Mental España konfederazioko En Primera Persona batzordeko kide María Isabel García Peñak; eta berdintasunaren aldeko Piper Txuriak gizon taldeko kide Juanma Feito Guerrerok, zeinak sexismoak gizonezkoengan dituen ondorioei buruzko jarduerak gauzatzen dituen. Moderatzaile lanak egingo ditu Agifes, Asafes, Asasam eta Avifes elkarteak bateratzen dituen federazioko gerente María José Canok.

Emakunderen eta Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailaren laguntza du jardunaldiak, eta ‘Ondoan gaituzu; urruntze sozialak ez zaitzala isolatu’ kanpainaren barne dago. Sentsibilizazio-egitasmo horren bidez, gaur egungo egoerak pertsonengan sor ditzakeen isolamendua eta ondorio psikologikoak saihestu nahi ditu euskal federazioak.

Indarkeria matxistaren arretarako zerbitzu publikoek buru nahasmendua duten emakumeen berezitasunak aintzat hartzeko beharraz ohartarazi du Fedeafesek, buru osasun arazoa duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak. 

Buru nahasmendua duten emakumeek bi edo lau aldiz arrisku gehiago dute bikotekideak edo bikotekide ohiak eragindako indarkeria jasateko, gainerako emakumeekin alderatuz. Hala adierazten du Fedeafesek egindako ikerlanak. Azterlan horren arabera, gainera, gaixotasun psikiko larria duten emakumeen %80k –noizbait bikote-harremana izan dutenen artean­– jasan du indarkeria psikologikoa, fisikoa edo sexuala helduaroan. Gainera, azterlanak egiaztatu duenez, buru gaixotasuna duten eta bikotean indarkeria sufritzen ari diren emakumeen %42k ez du egoera indarkeria moduan identifikatzen. Beste datu batzuen artean, buru gaixotasun larria duten emakumeen %26k haurtzaroan bortxakeria sexuala sufritu duela jakinarazi dute, gainerako emakumeen zifraren (%3,5) oso gainetik. Horrez gain, kezkagarria da kasuen erdian psikiatrak ez dituela hauteman pazienteak azken urtean jasotako tratu txarrak.

Testuinguru horretan, indarkeriari modu integralean heltzea eskatzen du Fedeafesek, profesionalen prestakuntza kontuan hartuz, baita biolentzia-kasuen aurrean esku hartzeko eta deribazioak egiteko protokoloak landuz ere. Era berean, emakumeen babeserako baliabideetan kolektibo honetako andreei harrera bermatzea eskatu die euskal federazioak erakunde publikoei.

Errealitate horri aurre egiteko burutako ekintzen artean, Fedeafesek bultzatutako Emakumea eta buru osasuna kanpaina dago. Ekimen honen barne dago sentsibilizaziora eta kolektiboaren ahalduntzera bideratutako webgunea, baita Facebookeko orria ere.

Formakuntza eta sentsibilizazio ekintzen artean, bideo berria plazaratu du Fedeafesek pertsonen askatasuna eta duintasuna babesten duten “lerro gorrien” inguruan. Lerro horiek gurutzatzen direnean, indarkeria fisikoa, berbala edo psikologikoa jasaten du norbaitek. Bideoa buru osasuneko arazoa duten emakume gazteei zuzendua dago, bikote-harremanetan ezarri beharreko mugen inguruan sentsibilizatzeko eta indarkeria-egoerak hautematen laguntzeko.

Bestalde, Emakumearen aurkako Indarkeria Desagerrarazteko Nazioarteko Egunaren harira, Fedeafesek bihar tailerra eskainiko du Zaballako espetxean, indarkeria matxistak pandemia garaian duen eraginari buruz gogoeta egiteko bertako emakumeekin.

Emakumeenganako indarkeriari buruzko azterlana

Fedeafesek landutako eta Emakundek eta Eusko Jaurlaritzako Enplegu eta Gizarte Politiken sailak babestutako azterlanak azaleratu du indarkeria jasatearen eta osasun mentaleko arazo larria izatearen artean harreman nabarmena dagoela. Horrez gain, ezagutarazi dute indarkeriak eragina izan dezakeela, beste faktore batzuekin batera, buruko osasun arazo larriren bat izateko aukeran. Gainera, ohikoa da aldi berean hainbat indarkeria-mota jasatea.

Zentzu horretan, Fedeafesek gogorarazi du 2017an Eusko Legebiltzarrak buru osasunaren aldeko adierazpen instituzionala onartu zuela, talde parlamentario guztien babesarekin. Euskal Ganberak kezka berezia adierazi zuen “genero-indarkeria pairatzen duten eta buru gaixotasuna duten emakumeengatik”. Horregatik, onartutako deklarazioan administrazioei eskatu zien “zain dezatela kolektibo hori” eta “bere beharrei erantzun egokia eman diezaiotela”.

Asafes, Avifes, Agifes eta Asasam elkarteak barne hartzen dituen federazioak urteak daramatza gizartea eta instituzio publikoak errealitate honen inguruan sentsibilizatu nahian. Paraleloki, Fedeafes emakumeak, gizonezkoak eta profesionalak trebatzen ari da egoera honi aurre egin ahal izateko eta genero-indarkeria kasuak sortu baino lehenago antzematen jakiteko.

Profesionalak sentsibilizatzeko gida

Buru gaixotasuna duten emakumeekin lan egiten duten profesionalak sentsibilizatzeko gida landu du Fedeafesek. Dokumentu horretan indarkeriaren biktimen eta osasun mentaleko arazoen arteko konexioez ere ohartarazten dute. Zehazki, kasu askotan indarkeria dago patologiaren beraren oinarrian eta, gainera, nahasmendua duten pertsonek arrisku gehiago dute biolentziaren biktima izateko.

Gidaliburua lagungarria da indarkeria-egoera horiek detektatzeko gizarte eta osasun zerbitzuetan zein buru gaixotasuna duten pertsonekin lan egiten duten elkarteetan. Tratu txarrak hautemanez gero, nola jokatu jakiteko jarraibideak ere jasotzen ditu dokumentuak. 

Fedeafeseko ordezkaritza bat Eusko Jaurlaritzako Osasuneko eta Gizarte Politiketako sailburuekin, Gotzone Sagarduirekin eta Beatriz Artolazabalekin, elkartu da gaur, urriak 21, osasun mentaleko arazoak dituzten pertsonen kolektiboaren beharrak helarazteko.

Buru osasuneko arazoak dituzten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioko presidente Mª Ángeles Arbaizagoitiak pandemiak gizartearen buru osasunean dituen ondorioekiko kezka ezagutarazi die arduradun instituzionalei. “Egungo egoerak eragin zuzena du osasun, gizarte, ekonomia eta lan arloetan, baita eremu pertsonalean ere, eta horrek kalteak sor ditzake osasun mentalean, bai aurretik arazoren bat zuten pertsonengan eta bai nahasmenduren bat garatzeko arriskuan daudenengan”, jakinarazi du. Inpaktu horren ondorioz, antsietate, beldur, bakardade, gizarte-urruntze, ziurgabetasun eta estres mailek gora egin dute azken hilabeteetan.

Hortaz, buru osasunaren aldeko inbertsioa indartzea eskatu du Fedeafesek. “Baliabide berdinekin ezin diegu ezohiko egoerei aurre egin, baldin eta beste arreta-zerbitzu batzuen kalitatea gutxitzen ez badugu; eta horiek ere behar-beharrezkoak dira”, baieztatu du Arbaizagoitiak.

Pandemiak osasun mentalean duen eraginaren zifrak oraindik eskuragarri ez dauden arren, Osakidetzak argitaratutako azken datuen arabera, bi egunetik behin pertsona batek bere buruaz beste egiten du Euskadin, eta gizonen % 9k eta emakumeen % 17k antsietate edota depresio sintomak dituzte.

Fedeafeseko presidenteak azken hilabeteotan buru osasuneko profesionalek egindako lana ere azpimarratu du. “Bizitzea egokitu zaigun garai honetan, zalantzarik gabe, lehen jarduera-lerroan egon diren osasun-arloko profesionalen, supermerkatuetako, garbiketako, egoitzetako langileen eta abarren lan handia nabarmendu dugu, baina beste sektore batzuen lana ere funtsezkoa izan da, hala nola buru-osasuneko profesionalena, ikusgaitasun gutxiago eman bazaie ere”.

“Pertsona askok aurrera egin ahal izan dute gure elkarteek emandako laguntzari esker; izan ere, beren ekintza birmoldatu eta eraldatu egin dute, pertsonei pandemiaren unerik okerrenetan laguntzeko. Gaur egun ere, beren zerbitzua segurtasun-neurri guztiekin eta kalitatezko arretarekin eskaintzen jarraitzen dute”, nabarmendu du. Horrez gain, familiek itxialdi-uneetan duten ezinbesteko babes-funtzioaz mintzatu da.

Fedeafeseko presidente izateaz gain, Asasam elkarteko (Aiarako bailara) lehendakaria ere bada Mª Ángeles Arbaizagoitia, eta berekin batera izan dira Eusko Jaurlaritzako bileran Vicente Areta, Agifeseko lehendakaria (Gipuzkoa); Mª del Carmen Arroyo Santamaría, Asafeseko lehendakaria (Araba); Edurne Solupe, Avifeseko zuzendaritza-batzordeko kidea (Bizkaia); Mª Isabel García, Fedeafeseko Lehen Pertsonan Batzordeko ordezkari eta Emakumearen Berdintasunerako Arloko kidea, eta Mª José Cano, Fedeafeseko gerentea.

“Urruntze sozialak ez zaitzala isolatu”

Gizarte-urruntze garaietan buru osasuna zaintzearen garrantziaz ere ohartarazi du Fedeafesek. Euskadiko Federazioak ‘Ondoan gaituzu. Urruntze sozialak ez zaitzala isolatu’ sentsibilizazio-kanpaina jarri du berriki abian, Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiken sailaren laguntzarekin. Egungo pandemia-egoerak eragin dezakeen isolamendua hausteko helburua du ekimenak, testuinguruaren ondorioz agertu edo indartutako antsietate edo depresio sintomak dituzten pertsonak laguntza eskatzera animatuz.

Egoera soziosanitarioak larriagotzen dituen buru osasuneko arazoei aurre egiteko, Fedeafesek babesa bilatzera bultzatzen ditu beharra duten pertsonak, gertuen duten elkartera hurreratuz: Agifes (Gipuzkoa), Asafes eta Asasam (Araba), eta Avifes (Bizkaia).

Fedeafeseko elkarteek laguntza eskaintzen diete mota horretako esperientziak bizi dituzten pertsona eta familiei. “Garrantzitsua da gizartea kontzientziatzea; ondoez psikikoa duten pertsonei laguntza eman behar zaie, batez ere, ziurgabetasun-garai hauetan, oso zaila baita gaizki dagoenarentzat egoerari bakarrik aurre egitea. Laguntza duzula jakiteak aurrera egiteko motibazioa ematen dizu”, adierazi du Arbaizagoitiak.

Pandemiak ondorio garrantzitsuak ditu osasunean, gizartean, ekonomian, lanean eta pertsonengan, eta faktore horiek eragin zuzena eta garrantzitsua dute biztanleriaren buru osasunean, bai aurretik osasun arazoren bat zuten pertsonengan, bai arazo hori garatzeko arriskuan daudenengan. Antsietatea, beldurra, bakardadea, distantzia soziala, murriztapenak, estresa eta ziurgabetasuna handitu egin dira azken hilabeteetan.

• Buru osasuneko arazoak dituzten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko Federazioak ‘Ondoan gaituzu. Urruntze sozialak ez zaitzala isolatu’ sentsibilizazio-kanpaina jarri du abian, gaur egungo egoerak pertsonengan sor ditzakeen isolamendua eta ondorio psikologikoak saihesteko, hala nola antsietatea eta depresioa.
• Urriaren 10ean ospatzen den Buru Osasunaren Nazioarteko Eguna dela eta, Fedeafesek bat egin du Estatuko buru osasunaren konfederazioaren aldarrikapenekin. Besteak beste, buru osasunean inbertitzeko premia helarazi nahi die erakunde publikoei, eta herritarren beharrei erantzuteko baliabide eta profesional kopuru nahikoa bermatzeko eskatu diete.

Gizarte-urruntze garaietan buru osasuna zaintzearen garrantziaz ohartarazi du Fedeafesek. Osasun mentaleko arazoak dituzten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko Federazioak ‘Ondoan gaituzu. Urruntze sozialak ez zaitzala isolatu’ sentsibilizazio-kanpaina jarri du abian, urriaren 10ean ospatzen den Buru Osasunaren Nazioarteko Egunaren harira. Ekimen honen helburua da, hain zuzen, egungo pandemia-egoerak eragin dezakeen isolamendua haustea, testuingururen ondorioz agertu edo indartutako antsietate edo depresio sintomak dituzten pertsonak laguntza eskatzera animatuz.

Egoera soziosanitarioak larriagotzen dituen buru osasuneko arazoei aurre egiteko, Fedeafesek laguntza bilatzera bultzatzen ditu beharra duten pertsonak, gertuen duten elkartera hurreratuz: Agifes (Gipuzkoa), Asafes eta Asasasam (Araba), eta Avifes (Bizkaia).

Halaber, Fedeafesek bat egin du Estatuko buru osasuneko konfederazioak antolatutako kanpainarekin, ‘Buru osasuna eta ongizatea, lehentasun globala’ goiburupean. Estatuko elkarte-mugimenduak buru osasunean inbertitzeko premia helarazi nahi die erakunde publikoei, baita herritarren beharrei erantzuteko baliabide eta profesional kopuru nahikoa aldarrikatu ere. Garrantzitsua da gogora ekartzea Estatuan desabantaila-egoera dagoela buru osasuneko baliabideei dagokienez; izan ere, Psikologia Klinikoko profesionalen ratioa (6) Europako batez bestekoa (18) baino hiru aldiz txikiagoa da 100.000 biztanleko.

Bestalde, OMEren arabera, lau pertsonatik batek buru osasuneko arazoa izan du, dauka edo izango du, eta aurreikuspenen arabera, 2030 urterako mota horretako patologiak izango dira ezgaitasun arrazoi nagusietarikoa munduan. Gainera, Osakidetzak emandako datuen arabera, bi egunetik behin pertsona batek bere buruaz beste egiten du Euskadin, eta gizonen % 9k eta emakumeen % 17k antsietate edota depresio sintomak dituzte.

Pandemiak ondorio garrantzitsuak ditu osasunean, gizartean, ekonomian, lanean eta pertsonengan, eta faktore horiek eragin zuzena eta garrantzitsua dute biztanleriaren buru osasunean, bai aurretik osasun arazoren bat zuten pertsonengan, bai arazo hori garatzeko arriskuan daudenengan. Antsietatea, beldurra, bakardadea, distantzia soziala, murriztapenak, estresa eta ziurgabetasuna handitu egin dira azken hilabeteetan.

Fedeafeseko elkarteek laguntza eskaintzen diete mota horretako esperientziak bizi dituzten pertsona eta familiei, koronabirusaren aurkako segurtasun-neurri guztiak betez. Mari Ángeles Arbaizagoitia federazioko presidenteak dioenez, “garrantzitsua da gizartea kontzientziatzea; ondoez psikikoa duten pertsonei laguntza eman behar zaie, batez ere, ziurgabetasun-garai hauetan, oso zaila baita gaizki dagoenarentzat egoerari bakarrik aurre egitea. Laguntza duzula jakiteak aurrera egiteko motibazioa ematen dizu”. Euskal federazioak azpimarratu nahi du bere elkarteek konfinamendu-asteetan egin duten arreta-lan handia, eta nabarmendu nahi du gaur egun lan berbera egiten jarraitzen dutela buru osasuneko arazoak dituztenei eta senideei ahalik eta zerbitzurik onena eskaintzeko.

Txostena irakurri

Pandemia garaian suizidioa prebenitzeko esfortzu handiagoa eskatu die Fedeafesek erakundeei. Bi egunetik behin, pertsona batek bere buruaz beste egiten du Euskadin, eta bigarren heriotza-kausa da 15 eta 29 urte arteko gazteen artean. Adineko pertsonak ere arrisku-kolektibo garrantzitsua dira. Gainera, COVID-19ak eragindako zauri psikologikoen, itxialdien eta normaltasun berriaren ondorioz, heriotza-kopuruak gora egingo duenaren beldur da buruko osasun arazoa duten pertsona eta senide elkarteen euskal federazioa.

Testuinguru korapilatsu honetan, Fedeafesek beharrezkoa deritzo suizidioaren arazoari irmotasunez heltzea, prebentzioan, detekzioak, diagnostikoan, tratamenduan eta zaintzaren jarraitasunean oinarrituz. Era berean, euskal federazioaren presidente María Ángeles Arbaizagoitiak jakinarazi du suizidioa prebenitu daitekeela eta “gaiaz naturaltasunez hitz egin eta sufritzen ari denari entzuteak bizitzak salba ditzakeela”.

Irailaren 10ean, Suizidioa Prebenitzeko Nazioarteko Eguna dela eta, arazo hau prebenitzeko baliabide egokiak eskatu ditu Fedeafesek, baita buru osasun arazoak dituzten pertsonei eta haien senideei laguntzeko ere, alderdi psikologikoa nahiz medikoa kontuan hartuz. Izan ere, estatistiken arabera, buruaz beste egiten duten pertsonen % 70 inguruk osasun mentaleko arazoren bat zuen, eta horietako asko ez zekien nahasmendua zuenik. Bestalde, horrelako egoera baten aurrean sufrimendu handia jasaten dute ingurukoek, eta, hortaz, “familiei babes psikologikoa ematea beharrezkoa” dela uste du Fedeafesek. 2019an suizidioaren prebentzio-estrategia onartu zuen Eusko Jaurlaritzak, eta berau “garatzen jarraitu” behar dela azpimarratu du federazioak, “pertsona oro prebentzioan aliatua izan dadin, eta ez soilik adituak”, gaineratu dute.

Datuak

Suizidioa lehen kanpo heriotza-kausa da Euskadin (ez naturala), beste heriotza-arrazoi bortitzen gainetik; trafiko istripuak kasu.

Azken hamar urteotan, Osakidetzaren datuen arabera, 1.500 pertsonatik gora suizidatu dira EAEn; 169 pertsona urtero, bataz beste. Kasuen % 55 Bizkaian gertatzen dira; % 33, Gipuzkoan, eta gainerako % 12a Araban, gutxi gorabehera. Zehazki, 145 pertsona hil ziren horrela iaz (116 gizonezko eta 29 emakumezko).

Hain zuzen, aipagarria da gizonezkoen suizidio-kasuak emakumezkoen hirukoitza direla; norbere burua hiltzeko saiakerak, aldiz, maizagoak dira andreen artean.

Suizidioa prebenitu badaiteke ere, zifrak ez dira asko aldatzen urtetik urtera. Ez da gauza bera gertatzen ekidingarriak diren heriotza-kausa nagusietariko batekin; hau da, trafiko istripuekin. Izan ere, hilkortasuna nabarmen murriztu ahal izan da estatu-mailan gauzatutako prebentzio kanpainei eta gizarte osoaren ahaleginari esker.

Buru osasun arazoen inguruko informazioa edo laguntza behar duten pertsonek Fedeafesen barne dauden elkarteetara jo dezakete: Agifes (Gipuzkoan), Asafes (Araban), Asasam (Aiarako bailaran) eta Avifes (Bizkaian).

Sareko kideek adierazi dutenez, “generoan oinarritutako desberdintasun estrukturalaren ondorioz, emakume izatea buru nahasmendua garatzeko arrisku faktore bilakatu da. Munduko Osasun Erakundeak hala aitortu du, generoak buru osasunean eragin garbia duela adieraziz. Zehazki, emakumeok depresioa izateko hiru bider aukera gehiago dugu. Buru osasun arazo ohikoena da hori eta munduko desgaitasun kausa nagusia izango da”.

Espainiako buru osasun arloko konfederazioaren emakume-sareko kide eta Fedeafeseko ordezkari María Isabel García Peñak azaldu duenez, ia urte oso bateko elkarlan eta gogoetaren emaitza da dokumentu hau. “Gure ahalduntzearen fruitu da, eta argi islatzen du gu geu entzunarazi behar garela eta gure oinarrizko eskubideen alde borrokatzeko erabat gai garela”.

Diskriminazio intersekzionala

Halaber, buru osasun arazoa duten emakumeek jasaten duten diskriminazio intersekzioala salatu dute, eta bereziki “emakume izateagatik eta buru osasun egoeragatik” pairatzen duten bereizkeria. Zentzu horretan, buru nahasmenduen inguruan eraikitako aurreiritziek “izaki asexuatu edo hipersexual” gisa irudikatzen dituztela adierazi dute. “Adin txikikoak izango bagina bezala tratatzen gaituzte; ama izateko, bikote-harremanean egoteko, heziketa jasotzeko edo egiazko argudioak erabiltzeko ezgai ikusten gaituzte”.

Ikusmolde horiek direla eta, diskriminazio egoera ugari sortzen dira eta emakumeak ikusezin bihurtzen dira, sareko emakumeek urtez urte salatu duten moduan. Adibide gisa, medikuaren kontsultan jaso ohi duten tratua deitoratu dute, profesionalek zuzenean buru nahasmenduarekin lotu ohi baitute kontsultan aurkeztutako osasun arazoa.

Justizia baldintza beretan eskuragarri edukitzeari dagokionez, euren “kontakizunarekiko mesfindantza” eta bidean topatzen dituzten “oztopoak” aipatu dituzte dokumentuan.

Buru osasun arazoa duten emakumeekiko indarkeria

Buru osasun arazoa duten emakumeek bi edo lau aldiz arrisku gehiago dute bikotekideak edo bikotekide ohiak eragindako indarkeria jasateko, gainerako emakumeekin alderatuz. Fedeafesek landutako azterlan baten arabera, gainera, gaixotasun psikiko larria duten emakumeen % 80k, noizbait bikote-harremana izan dutenen artean, jasan du indarkeria psikologikoa, fisikoa edo sexuala helduaroan. Halaber, azterlanak egiaztatu duenez, buru gaixotasuna duten eta bikotean indarkeria sufritzen ari diren emakumeen % 40 baino gehiagok ez du egoera indarkeria moduan identifikatzen, eta biolentzia hautematen eta salantzen dutenei ez diete sinesgarritasun nahikorik ematen, osasun mentaleko diagnostikoa dela medio.

Aurreko datuek erakusten duten egoera larria ezagutarazi arren, eta indarkeria matxistak osasun mentaleko arazoen larriagotzean eragin garbia duela behin eta berriz azpimarratzen bada ere, kolektibo honetako emakumeek “zailtasun ugari” topatzen dituzte biolentzia matxistatik babesteko baliabideetan sartzeko, eta “babesgabe” geratzen direla salatzen dute. María Isabel Garcíaren esanetan, gainera, indarkeria ez du soilik bikotekideak eragiten; inguruko pertsonak ere izan daitezke errudun.

Fedeafeseko beste ordezkari batek, Mª Dolores Romerok, nabarmen du “emakume gisa ahaldundu eta beharrezko arreta eskatzeko beharra” dagoela. “Buruko osasun arazoa dugun emakumeon ahotsa funtsezkoa da”, gaineratu du.

Kolektiboaren jabekuntza

Avifes (Bizkaia), Agifes (Gipuzkoa), Asafes (Araba) eta Asasam (Aiarako bailako, Araba) elkarteak bateratzen dituen federazioak eskatu du buru nahasmendua duten emakumeekin esku-hartzean genero-ikuspegia barneratzeko, gizonezkoekiko parekidetasuna bermatze aldera. Entitate honetako presidente Mª Ángeles Arbaizagoitiak iritzi duenez, “emakume hauek ahalduntzeko ekintzak diseinatu behar dira, euren gizarteratze eta laneratzean funtsezkoak diren arloetan parte har dezaten bultzatzeko”. Esate baterako, lan arloan, heziketa-guneetan eta jarduera okupazionaletan. Horrez gain, “osasun mentaleko arazoa duten amei laguntzeko baliabideak eskatu ditu, amatasun eskubidea beharrezko babesarekin gauzatu dezaten”.

Emakumeak ahalduntzeko ekintzak

Kolektibo honek pairatzen duen kalteberatasun egoeraz kontzientziatzeko, emakume hauei informatzeko eta euren jabekuntza bultzatzeko hainbat sentsibilizazio ekintza burutzen ari da Fedeades Facebookeko ‘Mujer y Salud Mental – Emakumea eta Buru Osasuna‘ orrialdean. Horrez gain, www.emakumeaetaburuosasuna.org webgunea dauka, kontzientziazio eta informazio lana indartzeko.

Bestalde, bai Fedeafes eta bai bere barne dauden elkarteak buru-belarri ari dira lanean emakumeak ahalduntzeko taldeko ekintzen eta andreen nahiz profesionalen prestakuntzaren bitartez. Gainera, gizonezkoentzako ikastaroak ere antolatzen ditu maskulinitate berrien inguruan, eta buru nahasmendua duten emakumeen gizarteratzea sustatzeko ekintzak ere lantzen ditu.

Horrez gain, Zaballa espetxearekin kolaboratzen du Fedeafesek, kartzelaratuta dauden emakumeak ahalduntzeko, kolektibo bereziki zaurgarria baita indarkeria nahiz desparekotasun egoeren aurrean. Zentzu horretan, zenbait sentsibilizazio-ekintza burutuko dituzte martxoaren 9an eta 13an, emakume zein gizonezkoekin. Fedeafesek landutako sentsibilizazio-ekintzek Emakunderen eta Eusko Jaurlaritzako Enplegu eta Gizarte Politiken babesa dute.

Buru osasun arazoa duten emakumeek bi edo lau aldiz arrisku gehiago dute bikotekideak edo bikotekide ohiak eragindako indarkeria jasateko, gainerako emakumeekin alderatuz. Hala adierazten du Fedeafesek iaz aurkeztutako ikerlanak. Azterlan horren arabera, gainera, gaixotasun psikiko larria duten emakumeen %80k, noizbait bikote-harremana izan dutenen artean, jasan du indarkeria psikologikoa, fisikoa edo sexuala helduaroan. Gainera, azterlanak egiaztatu duenez, buru gaixotasuna duten eta bikotean indarkeria sufritzen ari diren emakumeen %42k ez du egoera indarkeria moduan identifikatzen. Beste datu batzuen artean, buru gaixotasun larria duten emakumeen %26k haurtzaroan bortxakeria sexuala sufritu duela jakinarazi dute, gainerako emakumeen zifraren (%3,5) oso gainetik. Horrez gain, kezkagarria da kasuen erdian psikiatrak ez dituela hauteman pazienteak azken urtean jasotako tratu txarrak.

Testuinguru horretan, indarkeriari modu integralean heltzea eskatzen du Fedeafesek, profesionalen prestakuntza kontuan hartuz, baita biolentzia-kasuen aurrean esku hartzeko eta deribazioak egiteko protokoloak landuz ere. Era berean, emakumeen babeserako baliabideetan kolektibo honetako andreei harrera bermatzea eskatu die euskal federazioak erakunde publikoei.

Errealitate horri aurre egiteko burutako ekintzen artean, Fedeafesek bultzatutako ‘Emakumea eta buru osasuna‘ kanpaina dago. Ekimen honen barne dago sentsibilizaziora eta kolektiboaren ahalduntzera bideratutako webgunea, baita Facebookeko orria ere. Zentzu horretan, sentsibilizazio eta prestakuntza ekintzak burutzen ditu euskal federazioak arlo profesional anitzetan: indarkeria-kasuen artatzean, gizarte eta osasun zerbitzuetan eta hirugarren sektoreko erakundeetan. Horrez gain, Fedeafeseko eta bere barne dauden elkarteetako profesionalei ere formakuntza eskaintzen die indarkeriaren prebentzio eta hautemateari, maskulinitate berriei eta lengoaia inklusiboari buruz. Buru osasun arazoa duten emakumeei zuzenduriko tailerrak ere antolatzen ditu, indarkeria identifikatzen ikasteko nahiz maitasun erromantikoaren mitoak hautsi eta berdintasuna sustatzeko. Maskulinitate berrien inguruko tailerrak ere egiten dituzte buru osasun nahasmendua duten gizonezkoekin.

Era berean, Espainiako buru osasunaren konfederazioak abiarazi duen #NosotrasSíContamos kanpainarekin bat egin du Fedeafesek. ‘Buru osasuna ez da jipoitzen” lelopean, indarkeria matxistak emakumeen osasun mentalean duen eragina salatzen du, esperientzia pertsonalak oinarritzat hartuz. Gainera, buru osasun arazoa edukitzeak bortxaketak eta eskubideen urratzeak jasateko arriskua biderkatu egiten duela jakinarazi nahi dute. Bideo batean, kolektibo honetako hiru emakumek, horietako bi Fedeafeseko berdintasun arloko kideak, indarkeria matxistak euren bizitzako arlo desberdinetan izan duen eragina kontatzen dute. Etengabeko diskriminazioa eta eskubideen urratzea salatzen dute; esate baterako, ama izateko eskubidea ukatua izatea, giza eskubideen eta Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Nazioarteko Konbentzioaren aurka doana, erabat.

Emakumeenganako indarkeriari buruzko azterlana

Fedeafesek landutako eta Emakundek eta Eusko Jaurlaritzako Enplegu eta Gizarte Politiken sailak babestutako azterlanak azaleratu du indarkeria jasatearen eta osasun mentaleko arazo larria izatearen artean harreman nabarmena dagoela. Horrez gain, ezagutarazi dute indarkeriak eragina izan dezakeela, beste faktore batzuekin batera, buruko osasun arazo larriren bat izateko aukeran. Gainera, ohikoa da aldi berean hainbat indarkeria-mota jasatea. Zerbitzu publikoen arteko koordinazio egokia lantzearen alde apustu egiten du euskal federazioak, gainera.

Zentzu horretan, Fedeafesek gogorarazi du 2017an Eusko Legebiltzarrak buru osasunaren aldeko adierazpen instituzionala onartu zuela, talde parlamentario guztien babesarekin. Euskal Ganberak kezka berezia adierazi zuen “genero-indarkeria pairatzen duten eta buru gaixotasuna duten emakumeengatik”. Horregatik, onartutako deklarazioan administrazioei eskatu zien “zain dezatela kolektibo hori” eta “bere beharrei erantzun egokia eman diezaiotela”.

Pasa den azaroaren 18an Eusko Legebiltzarrean egon zen berriro Fedeafes, Diru-sarrerak Bermatzeko eta Inklusiorako Legea buru osasun arazoa duten pertsonen beharretara egokitu dadin eskatzeko. Halaber, ekintza positiboko neurriak har daitezen aldarrikatu zuen buru osasun arazoa duten emakumeei eta bestelako desgaitasunak dituztenei laguntza emate aldera indarkeria matxistaren biktimak direnean, egoera horretatik atera ahal izateko (albistea irakurri).

Kolektiboa hobeto artatzeko proposamenak

Ikerketaren ondorio gisa, genero-ikuspegitik lan egitea proposatu du Fedeafesek. Gainera, emakumeei bideratutako arreta psikologikoko zerbitzuak eta harrera-etxeak buru osasun arazoak dituzten emakumeen beharretara egokitzea eskatu du. Era berean, zerbitzu publikoen arteko koordinazio egokia bermatzearen alde apustu egin du Fedeafesek.
Asafes, Avifes, Agifes eta Asasam elkarteak barne hartzen dituen federazioak urteak daramatza gizartea eta instituzio publikoak errealitate honen inguruan sentsibilizatu nahian. Paraleloki, Fedeafes emakumeak, gizonezkoak eta profesionalak trebatzen ari da egoera honi aurre egin ahal izateko eta genero-indarkeria kasuak sortu baino lehenago antzematen jakiteko.

Profesionalak sentsibilizatzeko gida

Buru gaixotasuna duten emakumeekin lan egiten duten profesionalak sentsibilizatzeko gida landu du Fedeafesek. Dokumentu horretan indarkeriaren biktimen eta osasun mentaleko arazoen arteko konexioez ere ohartarazten dute. Zehazki, kasu askotan indarkeria dago patologiaren beraren oinarrian eta, gainera, nahasmendua duten pertsonek arrisku gehiago dute biolentziaren biktima izateko.

Gidaliburua lagungarria da indarkeria-egoera horiek detektatzeko gizarte eta osasun zerbitzuetan zein buru gaixotasuna duten pertsonekin lan egiten duten elkarteetan. Tratu txarrak hautemanez gero, nola jokatu jakiteko jarraibideak ere jasotzen ditu dokumentuak.