• Bi egunean behin pertsona batek bere buruaz beste egiten du Euskadin. Datu hau eman du gaur goizean Fedeafesek Laudioko Kasinoan burututako ekintza instituzionalean, Buru Osasunaren Nazioarteko Egunaren harira

• Mª Angeles Arbaizagoitiak suizidioaren zeharkako arreta eskatu du, “prebentzioa, detekzioa, diagnostikoa, tratamendua eta zaintza jarraitua” kontuan hartzen dituen arreta 

• Buru osasun arazoa duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak suizidioa saihestu daitekeela azpimarratu du, baita “gaiari buruz naturaltasunez hitz egiten eta sufritzen duenari entzuten bizitzak salba daitezkeela” adierazi ere 

Buru gaixotasuna duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak (Fedeafes) suizidioaren prebentziorako eta arretarako baliabide egokiak nahiz buru nahasmendua duten pertsonentzako eta senideentzako laguntza psikologikoa eta medikoa eskatu ditu gaur Laudioko Kasinoan egindako ekitaldi batean. ‘Bizitzarekin bat egin’ lelotzat duen Buru Osasunaren Nazioarteko Egunaren harira, Fedeafeseko presidente Maria Angeles Arbaizagoitiak, euskal elkarteetako ordezkariak ondoan zituela, kolektiboaren beharrak aldarrikatu ditu Udaleko, Arabako Foru Aldundiko eta Eusko Jaurlaritzako ordezkarien aurrean.

Fedeafeseko presidente Arbaizagoitiak suizidioaren zeharkako arreta eskatu du, “prebentzioa, detekzioa, diagnostikoa, tratamendua eta zaintza jarraitua” kontuan hartuko duen arreta, alegia, eta “osasun publikoko osasun arazo larri” honi buruzko zifra kezkagarriak eman ditu: 2017 urtean, 182 pertsonak egin zuten euren buruaz beste Euskadin, heriotza bat bi egunean behin. Gainera, suizidioen %90ean pertsonak buru osasun arazoa du, nahiz eta kasuen %70ean historia klinikork ez izan buru osasunaren sarean eta hildakoen %46k ez jakin buru nahasmendua arazoa zuela.

Zifrak onak ez badira ere, Arbaizagoitiak suizidioa saihestu daitekeela nabarmendu du, baita “gaiari buruz naturaltasunez hitz egiten eta sufritzen duenari entzuten bizitzak salba daitezkeela” adierazi ere. Izan ere, bere hitzetan, “kasu gehienetan jendeak ez du heriotza bilatzen, sufrimendu psikikoaz eta itxaropen faltaz libratu nahi du”. Hori dela eta, suizidioaren prebentziorako baliabideak exijitu ditu, baita suizidatu diren pertsonen senideei berehalako laguntza ematea ere.

Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako sailburuorde Lide Amilibia Bergaretxek Euskadiko Suizidioaren Prebentziorako Estrategiak suposatuko duen hobekuntza nabarmendu du, suizidioaren “prebentzioa, esku-hartzea eta ondorioak kontuan hartuko dituen ikuspegia” baitu, suizidatzeko arriskuan dauden pertsonen detekziotik hasita suizidio-saiakera batetik irteten diren pertsonen zaintza eta senideen laguntzaraino. Amilibiaren hitzetan, gaur goizeko ekitaldiei esker “suizidio hitza iluntasunetik irteten hasi da”.

Estrategia honen inguruan hitz egin du Eusko Jaurlaritzako Administrazio eta Finantziazio Sanitarioko sailburuorde Fatima Ansotegi Elordik. Sailburuordeak elkarteek, gizarteak eta erakundeek elkarlanean garatutako proiektua goraipatu du, suizidioari aurre egiteko 57 neurri biltzen baititu 9 eremu ezberdinetan ezarriak izateko. Ansotegik suizidioaren tabuaren aurka egitearen garrantzia azpimarratu du eta, zentzu honetan, “estigmaren orbanari aurre egiteko estrategia” martxan jarriko dutela iragarri du, Fedeafesen eta buru nahasmendua duten pertsonen parte-hartzea izango duen eragile anitzeko mahai baten bitartez.

Laudioko alkate Ander Añibarrok aitortu du gizarteak ez duela dagokion seriotasunez eta garrantziaz jorratzen suizidioaren gaia eta instituzioek euren esku dituzten baliabide guztiak arazo hau konpontzera bideratu beharko lituzketela gaineratu du.

Bestalde, Arartekoaren ondoko Julia Hernandezek nazioartean urtero 800.000 pertsona hiltzen direla gogorarazi du, “hiri oso bat”, eta “isilpeko zifra” dela gehitu du, heriotza mota honek duen estigmaren ondorioz. Hernandezek nabarmendu duenez, gizarte zibila eta Fedeafes bezalako kolektiboak dira suizidioaren tamainako arazo potoloei aurre egiteko politika publikoak bultzatzen dituztenak, eta gai honekin erlazionaturiko zenbait eskakizun aipatu ditu: Suizidioaren Prebentziorako Estatu mailako Plana burutzea, buru osasunaren arreta hobetzea lehen mailako arretan edo buru osasunarekin erlazionaturiko zerbitzuak hobetzea, besteak beste.

Arabako Foru Aldundiko Gizarte Zerbitzuetako zuzendari Ana Belen Oterok euskal elkarteek sentsibilizazioaren eta kontzientziazioaren alde egiten duten “ezinbesteko lana” goraipatu du. Zentzu horretan, “buru osasun arazoak isolamendua eta bazterketa eragin beharko ez luketen zaurgarritasun seinale direla” adierazi du, eta Euskadiko Suizidioaren Prebentziorako Estrategiak irekitako zenbait bide itxaropentsu aipatu ditu.

Adierazpenaren irakurketa eta ekitaldi sinbolikoa

Ekitaldiaren ostean, Fedeafeseko buru nahasmendua duten pertsonen batzordeko kideek Buru Osasunaren Nazioarteko Egunaren adierazpena irakurri dute. Ondoren, bertaratuak parkera atera dira ekitaldi sinbolikoan parte hartzera: zuhaitza landatu dute “bizitzarekin bat egiteko”, aurtengo leloaren harira, eta aurreskuaz eta ‘Los arlotes’ abesbatzaren musikaz gozatu dute. Elkartasun bazkarira joan aurretik, ‘besarkadak’ emateko marko gisa erabili den photocallean argazkiak ateratzeko parada izan dute.

Buru gaixotasuna duten pertsona eta senide elkarteen Euskadiko federazioak (Fedeafes) “eritasun psikikoa duten emakumeek diskriminazio bikoitza” jasaten dutela ikusarazi nahi du; izan ere, “patologia horien nahiz euren generoaren inguruan estigma soziala” dago. “Denbora luzez, genero-ikuspegia buru osasunarekin loturiko gaietatik baztertua izan” dela nabarmendu dute. Errealitate horren aurrean, Fedeafesek eta bere lau elkarteek (Avifes, Agifes, Asafes eta Asasam) generoa euren jarduera-eremuan pixkanaka lantzen joateko prozesu bati ekin diote, parekidetasunari buruzko ikerketa batetik abiatuz.

Eusko Jaurlaritzako Enplegu eta Gizarte Politiken sailak babestutako azterlan horren emaitzek agerian uzten dutenez, Fedeafesek eskaintzen dituen zerbitzu eta programetan gizon kopuru bikoitza dago, emakumeekin alderatuz. Familien papera ere nabarmentzen dute, eta euren sentsibilizazioa landu behar dela diote, “gaixotasun mentala duen senidearen parte-hartze sozialaren garrantziaz jabetzeko, bereziki enpleguaren arloan”. Horrez gain, jakinarazi dute buru osasun arazoa duten emakumeek “ahalduntze-maila baxua” dutela, eta, horrenbestez, zaila egiten zaiela “eskubideak dituztela sinestea”. Emakumeen partaidetza-maila eskasa enpleguaren arloan nabari da gehien.

Emakume zaintzaileak

Buru gaixotasuna duten pertsonak zaintzen dituzten emakumeen rola ere aztertzen du ikerlanak, eta familiei zuzendutako zerbitzuetan gehienak emakumezkoak direla nabari da. Hala ere, “azken urteotan gero eta gizonezko zaintzaile gehiago agertzen ari direla antzematen da”. Bestalde, “emakume zaintzaile gehienak sufrimendu handiko egoerak” bizi izan dituztela edo bizitzen ari direla jakinarazi dute, “seme edo alabaren gaixotasunaren errudun direla sentitzen dutelako”.

Azterlanaren arabera, buru gaixotasuna duen pertsona bati etengabe zaintzeak osasun arazoak eragiten dizkie zaintzaileei, eta atsedenaldiak edo zainketa-lanerako laguntzak eskaintzera zuzendutako baliabideak “ez dira nahikoak”.

Azterlanaren aholkuak

Fedeafesetik azpimarratu dute buru gaixotasuna duten emakumeen jabekuntzarako tailerrak, ikastaroak eta taldeak antolatu behar direla, euren parte-hartze soziala eta laneratzea ahalbidetzeko, batik bat tradizionalki gizonen esparrua izan diren eta lan-eskaintza zabalagoa duten sektoreetan. Senideei bideratutako prestakuntza-ekintzak ere beharrezkoak dira, nahasmendua duen familiartekoa gehiegi babes dezaten ekiditeko.

Gainera, euskal federaziotik aldarrikatzen dute emakume eta gizonen berdintasuna bultzatzen duten erakundeek euren politiketan kontuan izan ditzatela buru gaixotasuna duten emakumeen behar espezifikoak, eta baliabide eta zerbitzuak kasu horietara egokitzea.

Beste helburuetako bat da “emakume eta gizonezkoen parekidetasuna lantzen duten erakundeak sentsibilizatzea, buru gaixotasuna duten pertsonen zainketarako baliabide publikoak areagotzearen beharraz ohartu daitezen, eta arlo honetan elkarren arteko erantzukizun soziala bultzatzea”.

Zainketarekin loturiko programetan gizonek parte har dezaten sustatzea ere proposatzen dute. Zehazki, gizon taldeak sortzea eta, maskulinitate berrien ikuspegitik, zainketaren etikari lotutako balioak barnera ditzaten bultzatzea planteatzen dute.

‘Buru Osasuna eta Emakumea’ kanpaina

Emakumeen sentsibilizazioa eta jabekuntza sustatzeko, ‘Emakumea eta Buru Osasuna’ kanpaina jarri du martxan Fedeafesek. Besteak beste, informazio-liburuxkak landu dituzte, azterlanak hainbat arloen inguruan jasotzen dituen ondorioak eta aholkuak ezagutarazteko. Liburuxkak Euskadin banatu dituzte, baita gizarte-zerbitzuekin, osasunarekin, hezkuntzarekin nahiz enpleguarekin loturiko zenbait erakundetan ere, berdintasunaren alde sentsibilizatzeko.

Kanpaina honen baitan gauzatutako ekintzen barne, zineforum saioa eskaini zuten Zaballako espetxean, martxoaren 2an, gaixotasun psikikoa duten emakumeei eta gainerakoei ahalduntzen laguntzeko. Eusko Jaurlaritzako Enplegu eta Gizarte Politiken sailaren nahiz Emakunderen babesa du kanpaina honek.

Azterlanaren laburpena kontsultatu

Gizarte-estigmak buru gaixotasuna duten pertsonak isolamendura eta bakardadera bultzatzen ditu. Horrela dio Buru Gaixotasuna duten Pertsona eta Senide Elkarteen Euskadiko Federazioak gaur aurkeztu duen azterlanak. Proiektuan 200 pertsona inguruk parte hartu dute, bai gaixotasun mentala dutenak eta horien senideak eta bai sektore anitzetako eragile nagusienetako batzuk ere. Ikerlanaren helburua da pertsona horien gizarteratzea sustatzea eta komunitate-ingurunean parte hartze normalizatua izan dezaten laguntzea.

Mari Jose Canok, Fedeafeseko gerenteak, azpimarratu du estigma sozialak buru gaixotasunak berak baino kalte gehiago egiten diela pertsonei, gizartean hautematen dizuten “uste okerrak” barneratu egiten dituztelako. Adituak jakinarazi du tratamendu soziosanitario egokiarekin bizitza normalizatua eraman dezaketela buru gaixotasuna duten pertsonek, baina aurreiritziek sortzen duten “hesi ikusezin” horren ondorioak jasan behar izaten dituzte.

Gaur Bilbon egindako ekitaldian parte hartu dute Gizarte Politiketako sailburuordeak, Iñigo Pombok, eta Osasun sailburuordeak, Guillermo Viñegrak. Eusko Jaurlaritzak egindako lana babestu eta aintzat hartzen duela adierazi du Pombok, eta elkarte-mugimenduak hiru erronkari eutsi behar diela esan du: gizartea sentsibilizatzea, administrazioen eta kolektiboaren arteko lotura izatea eta gaixotasuna duten pertsonei babesa ematea. “Ez zaudete bakarrik, zuekin gaude”, nabarmendu du.

Bestalde, Viñegrak aipatu du euskal gizartea “tolerantea eta bihozbera” izan behar duela, eta “ez beldurtia” buru osasun arazoak dituzten pertsonak gizarteratzerakoan. Gaineratu du guztion betebeharra dela “ezjakintasunaren, banakotasunaren eta aurreiritziaren aurka egitea”.

Txostenaren arabera, estigma sozialak asko kaltetzen du buruko gaitza duten pertsonen ongizate emozionala, kulpa eta sufrimendua eragiten baitie. Harreman pertsonalak ere gutxitu egiten dira, bazterketaren beldurragatik euren gaixotasuna ezkutatu egiten baitute kasu ugaritan.

Eusko Jaurlaritzaren Enplegu eta Gizarte Politiken Departamenduak babestutako azterlanak ere mahai gainean jartzen ditu estigmak senitartekoengan dituen ondorioak eta gizarte-sentsibilizazioko ekimenak burutzearen garrantzia nabarmentzen du. Osasunaren eta gizarte zerbitzuen arloen koordinazioaren alde apustu egiten du Fedeafesek, eta komunikabideen garrantzia azpimarratzen du, buru gaixotasunaren eta berau jasaten duten pertsonen irudi erreala transmititzeko eta estigma gainditzen laguntzeko boterea baitaukate.

Aurreiritziek eragin garbia daukate buru gaixotasuna duten pertsonen lan-aukeretan eta euren garapen pertsonalean, gizarte-bazterketaren ondorioz euren gaitasunak ukatzen baitituzte kasu askotan. Senideek eta profesionalek, sarritan, pertsona hauen erabakimena ukatzeko joera dutela ere azaltzen du azterlanak, gehiegi babesten baitituzte eta euren gaitasunekiko zalantzak sortzen baitzaizkie.

Amaitzeko, 12 interes-talderentzako jarduteko proposamen konkretuak eskaintzen ditu txotenak: buru gaixotasuna duten pertsonentzako, senideentzako, laguntza-profesionalentzako, elkarte-mugimenduarentzako, osasun sistemarentzat, gizarte zerbitzuentzat, tokiko erakundeentzat, enplegu arloarentzat, hezkuntza sistemarentzat, komunikabideentzat, kulturarentzat eta justiziarentzat.

Azterlan laburtua
Azterlan osoa

FEDEAFESeko presidenteak, Mª Ángeles Arbaizagoitiak, psikiatria elkarteari eskerrak eman dizkio eta horrelako sariek buru gaixotasuna duten pertsonen alde lanean jarraitzeko indarra ematen dutela azpimarratu du, estigma soziala baztertzeko eta buruko eritasunak gainontzeko gaixotasunekin parekatzeko.

Lekeition burutu den Euskadiko eta Nafarroako Psikiatria Elkartearen XII. Urteroko Topaketan erabaki zuten saria FEDEAFESi ematea. Elkarte horren helburua osasun sistemaren barne dagoen psikiatria espezialitatea zaintzea da, eta buru gaixotasuna duten pertsonei zuzendutako arreta bikaina bultzatzea.

Fedeafesek 3.000 familia baino gehiago biltzen ditu eta 9.000 pertsona baino gehiago ordezkatzen ditu. Federazioko kide dira, Agifesekin batera, Avifes (Bizkaia), Asafes (Araba) eta Asasam (Aiara harana).